Yalnız Yaşayan Yaşlılarda Alzheimer Geç Teşhis Ediliyor

Prof. Dr. Işın Baran Kulak­sı­zoğ­lu, Türkiye’de Alz­he­imer tanı­sın­da­ki sıkın­tı­la­rı konu­sun­da­ki soru­la­rı­mı­zı yanıtladı.

- Tür­ki­ye­’­de tanı­da yaşa­nan sıkın­tı­lar neler?

Alz­he­imer has­ta­lı­ğı­nın erken tanı­sı ile ilgi­li iki prob­lem var. Birin­ci­si top­lu­mun unut­kan­lı­ğı algı­sı ile ilgi­li. Top­lum­da Yaş­la­nın­ca unut­mak nor­mal­dir… Yaş­lı­lar unut­kan ola­bi­lir, bura­da bir sorun yok­tur…” şek­lin­de bir düşün­ce tar­zı var. Genel ola­rak yaş­lı­la­rın­da haya­tın için­de, gezen, dola­şan, ahbap­la­rı­na giden bir kişi olma­sı fik­ri çok da yay­gın değil. Yaşlılar
köşe­sin­de otu­ran, iba­de­ti­ni yapan, pek de bir­şe­ye karış­ma­yan, sorul­duk­ça konu­şan kişi­ler olma­sı gerek­ti­ği düşü­nü­lü­yor. Alz­he­imer has­ta­lı­ğın­da erken tanı­yı engel­le­yen bir baş­ka prob­lem, yaş­lı­lar genel­lik­le de eşi ölmüş­se tek başı­na yaşa­yan, çocuk­la­rı­nın 1520 gün­de bir ziya­ret edip hal hatır sor­duk­la­rı, çok da uzun bera­ber vakit geçi­re­me­dik­le­ri kişi­ler hali­ne gel­me­si­dir. Bu durum özel­lik­le büyük şehir­ler­de bu şekil­de olu­yor. Dola­yı­sıy­la aile­ler yakın­la­rı­nın duru­mu­nu çok iyi fark ede­me­ye­bi­li­yor­lar; etse­ler bile yaş­lı­lık­ta nor­mal­dir diye değer­len­di­ri­yor­lar. Dok­to­ra götür­mek­te bu yüz­den geci­ki­yor­lar. Bu durum pek çok ülke­de de böy­le geli­şi­yor. Yal­nız yaşa­yan yaş­lı­lar, çocuk­la­rıy­la sık görü­şe­me­yen yaş­lı­lar, daha geç dok­to­ra geti­ri­li­yor­lar. Etraf­ta kim­se olma­yın­ca anne baba­da mey­da­na gelen hafı­za ve hare­ket deği­şik­lik­le­ri­nin far­kın­da olmuyorlar.

Aile iliş­ki­ler sıkı olan yaş­lı­lar da Alz­he­imer Has­ta­lı­ğı­nın belir­ti­le­ri daha erken fark edi­li­yor. Yaş­lı­lar özel­lik­le orta evre dedi­ği­miz evre­de orta­ya çıkan, hayal gör­me, malı­nın, para­sı­nın çalı­na­ca­ğı, terk edi­le­ce­ği, takip edil­di­ği fik­ri, zehir­le­ne­ce­ği fik­ri gibi ger­çek­ten aile­ye de tuhaf gelen fikir­ler ser­gi­le­yin­ce­ye kadar dok­to­ra götü­rü­le­me­ye­bi­li­yor­lar. Bu aile­ler­den kay­nak­la­nan, erken tanı­yı engel­le­yen bir süreç. Hekim­ler­den kay­nak­la­nan bir süreç de var. Kala­ba­lık polik­li­nik ortam­la­rı, baş­ka bir şika­yet­le gelen yaş­lı­ya AH tanı­sı koya­bi­lecek soru­yu sora­bi­lecek zama­nı­nı­zın olma­ma­sı ya da aklı­nı­za Alz­he­imer Has­ta­lı­ğı­nın gel­me­me­si gibi neden­ler­le, heki­min yaş­lı­ya gerek­li soru­la­rı yönelt­me­me­si de geç tanı­ya neden olan etken­ler. Fizik teda­vi polik­li­ni­ğin­de, baca­ğım ağrı­yor’ diye gelen bir yaş­lı­ya unut­kan mısı­nız?” diye sor­ma­sı heki­min aklı­na gel­me­ye­bi­li­yor. Hele bazen psi­ki­yat­ri polik­li­ni­ği­ne sıkı­lı­yo­rum’ diye gelen bir­yaş­lı­ya unut­kan mısı­nız” diye sor­mak heki­min aklı­na gel­me­ye­bi­li­yor. Ya da nöro­lo­ji polik­li­ni­ği­ne başağ­rı­sı şika­ye­ti, uyu­şu­yor, karın­ca­la­nı­yor diye gelen bir yaş­lı­ya unut­kan mısı­nız?” diye sor­mak nöro­lo­ji uzma­nı­nın aklı­na gel­me­ye­bi­li­yor. Sorul­ma­yın­ca söy­len­mi­yor ve has­ta teş­his ala­mı­yor. Birin­ci­si top­lum daha faz­la bilinç­len­me­si­ne, ikin­ci­si hekim­le­rin bu soru­la­rı sor­ma­sı­na ihti­yaç var.

Geç tanı almak, has­ta­lı­ğın gidi­şa­tı­nı nasıl etkiliyor?

Şu anda eli­miz­de­ki mev­cut teda­vi­le­re erken dönem­de baş­la­mak has­ta­la­rın ilk evre­ler­de daha uzun süre kal­ma­sı­nı sağ­la­mak­ta­dır ki, bu da has­ta­la­rın bakı­mı­nı çok kolay­laş­tı­ra­cak, aile­ler­de­ki tüken­me­yi azal­ta­bi­lecek bir­şey­dir. Has­ta­la­rı ken­di ken­di­le­ri­ne yete­bi­le­cek­le­ri erken dönem­de uzun süre kal­ma­la­rı hem aile­nin dina­mik­le­ri açı­sın­dan hem de has­ta­nın yeter­li­lik duy­gu­su­nu yaşa­ma­sı açı­sın­dan iyi bir­şey­dir. Hem de erken dönem­de teda­vi­ye baş­la­yan has­ta­la­rın zihin­sel fonk­si­yon­la­rı daha yavaş yıkıl­mak­ta, psi­ki­yat­rik belir­ti­le­ri daha iyi git­mek­te­dir. 6 ay önce baş­la­mak­la 6 ay son­ra baş­la­ma­nın bile süre­ci değiş­tir­di­ği­ne iliş­kin çalış­ma­lar var. Erken teş­his ve teda­vi ger­çek­ten çok önemli.

Alz­he­imer hem has­ta hem de has­ta yakın­la­rı için sıkın­tı­lı bir durum. Geri dönü­şüm olmu­yor. Has­ta­nın psi­ko­lo­ji­si de olum­suz etki­le­ni­yor. Alz­he­imer teda­vi­si ile psi­ki­yat­rik teda­vi her zaman bir­lik­te yürü­tü­lü­yor mu?

Gene­li bil­mi­yo­rum ama benim çalış­tı­ğım kli­nik­te bir­lik­te yürü­tü­lü­yor. Demans has­ta­la­rı­nı, alz­he­imer has­ta­la­rı­nı­tek başı­na bir nöro­lo­ji uzma­nı da, tek­ba­şı­na bir psi­ki­yat­ri uzma­nı da takip ede­bi­lir. İkis­in­in mut­la­ka bir­lik­te takip etme­si de gerek­me­ye­bi­lir. Önem­li olan psi­ki­yat­ri uzma­nı­nın ne yap­tı­ğı­nı bil­me­si, nöro­lo­ji uzma­nı­nın da ne yap­tı­ğı­nı bil­me­si­dir. Yeter­li doz­da, yeter­li süre­de doğ­ru­te­da­vi­le­rin uygu­lan­ma­sı, has­ta­ya zarar­ver­me­den, alt­ta yatan baş­ka has­ta­lık­la­rı­az­dır­ma­dan, alz­he­imer has­ta­lığ­nın gidi­şa­tı­na kötü etki­si ola­cak ilaç­la­rı seç­me­den, ne yap­tı­ğı­nı­zı doğ­ru şekil­de bili­yor­sa­nız her iki uzman­lık ala­nı da bu has­ta­lı­ğı teda­vi edebilir.

Alz­he­imer has­ta­lı­ğı­nın teda­vi­sin­de geliş­me­ler neler? Yeni diye­bi­le­ce­ği­miz neler var? Gele­cek­te neler bek­li­yor? Şu anda neler oluyor?

Şu anda Alz­he­imer has­ta­lı­ğı­nın tanı­mı deği­şi­yor. Yeni tanım­la­ma­lar oluş­tu­rul­ma­ya çalı­şı­lı­yor. Çün­kü eli­miz­de­ki tanım­la­ma­lar çok geniş oldu­ğu için şu anda­ki tanım­la­ma­lar­la bir teda­vi oluş­tu­ru­la­ma­ya­ca­ğı düşü­nü­lü­yor. Daha dar, daha yapı­lan­dı­rıl­mış yeni tanım­la­ma­lar yapıl­ma­ya çalı­şı­lı­yor. Beyin­de biri­ken ami­lo­id plak­la­rı görün­tü­le­yen baş­ka görün­tü­le­me yön­tem­le­ri geliş­ti­ril­di. Eski görün­tü­le­me yön­tem­le­rin­den çok daha efek­tif yeni görün­tü­le­me yön­tem­le­ri bun­lar. Beyin­de hem ami­lo­id plak­la­rı temiz­le­me­ye yöne­lik hem de nöro­fib­ri­ler yumak­la­rı temiz­me­le­me­ye yöne­lik ayrı ayrı teda­vi­ler geliş­ti­ril­me­ye çalı­şı­lı­yor. Yak­la­şık 150 ilaç, 8 kadar da aşı dene­me saf­ha­sın­da. İlaç çalış­ma­la­rın­da henüz yüzü­mü­zü gül­dü­ren ile­ri faz­la­ra geçen ilaç olma­dı. Büyük umut­lar bağ­la­dı­ğı­mız bazı ilaç­la­rın sonuç­la­rı nega­tif çıktı.

Tanı­mı deği­şi­yor dedi­niz, deği­şen nedir?

Beyin omu­ri­lik sıvı­sı­nın alı­na­rak bu sıvı­nın için­de ami­lo­id plak­lar­dan gelen bazı pro­te­in­le­rin bakıl­ma­sı, beyin görün­tü­le­me metod­la­rı­nın denen­me­si, PET tek­ni­ği­nin uygu­lan­ma­sı gibi bir takım daha net, kli­nik değer­len­dir­me­ye değil de, daha faz­la tek­nik ve araş­tır­ma­ya daya­lı tanı kri­ter­le­ri geliyor.

Daha net ve kesin tanı­lar koy­ma­ya yöne­lik çalış­ma­lar bun­lar. Şu anda en kesin tanı­mız beyin biyop­si­si o da şu anda has­ta vefat edin­ce yapa­bi­le­ce­ği­miz bir teş­his. Şu anda Alz­he­imer Has­ta­lı­ğı oldu­ğu­nu düşü­ne­rek teda­vi­ye baş­lı­yo­ruz. Yeni yak­la­şım­da beyin omu­ri­lik sıvı­sı tet­kik­le­ri, daha faz­la görün­tü­le­me tet­kik­le­ri yapa­rak, teş­his koy­ma kesin­li­ği­mi­zi artır­ma­ya çalı­şı­yo­ruz. Bu yön­tem­le­ri bir­leş­tir­di­ği­miz­de %97’lere varan kesin­lik­te teş­his koya­bi­li­yor­su­nuz ki bu çok iyi­bir oran.

Şu anda­ki ilaç­lar ne oran­da teda­vi ediyor?

Şu anda eli­miz­de 2 ana grup ilaç var. Bir tane­si koli­nes­te­raz inhi­bi­tör­le­ri, diğe­ri de NMDA resep­tör­le­ri üze­rin­den çalı­şan meman­tin. Bu iki grup ila­cı tek ya da kom­bi­ne şekil­de kul­la­na­bi­li­yo­ruz. Bu bize kişi­nin has­ta­lı­ğı­nı en az 2 yıl sta­bi­li­ze etme­mi­zi sağ­lı­yor. 1012 yıl­lık bir has­ta­lık­ta iyi bir oran­dır. Bu ilaç­lar has­ta­lı­ğın psi­ki­yat­rik belir­ti­le­ri­nin orta­ya çık­ma­sı­nı azal­tı­yor. Orta­ya çıkan psi­ki­yat­rik belir­ti­le­ri yatış­tı­rı­yor. Bu ilaç­lar Alz­he­mi­er Has­ta­lı­ğı­nın kog­ni­tif belir­ti­le­ri­nin yavaş sey­ri­ni sağ­lı­yor. Böy­le­ce has­ta bağım­sız­lı­ğı­nı, has­ta­nın gün­lük yaşam akti­vi­te­le­rin­de­ki özgür­lü­ğü­nü koru­ma­mı­za yar­dım­cı olu­yor, has­ta birey­sel­li­ği­ni koru­yor. Has­ta bakım yükü­nü azaltıyor.

İlgili Haberler

Leave a Comment