VERTİGO

Prof. Dr. Sami KATIR­CI­OĞ­LU­Me­mo­ri­al Şiş­li Has­ta­ne­si Kulak Burun Boğaz Bölümü

Bir den­ge prob­le­mi olan ver­ti­go çeşi­li neden­le­re dayan­mak­ta­dır. Ver­ti­go­nun sebep­le­ri­ni, tanı­sı­nı ve teda­vi­si­ni Memo­ri­al Şiş­li Has­ta­ne­si Kulak Burun Boğaz Bölümü’nden Prof. Dr. Sami Katırcıoğlu’na sorduk.

Ver­ti­go nedir?
Baş dön­me­si, has­ta­nın den­ge­si­ni sağ­la­ma­da yaşa­dı­ğı prob­lem­ler­dir. Bu durum has­ta­yı yata­ğa düşü­re­rek göz­le­ri­ni aça­ma­ya­cak hale geti­ren şid­det­li bir baş dön­me­sin­den sade­ce bazı zaman­lar­da kay­ma his­si­ne kadar deği­şe­bi­lir. Bazen yal­nız­ca göz karar­ma­sı şek­lin­de ken­di­ni gös­te­re­bi­lir. Tıp dilin­de bu soru­na, Ver­ti­go” adı verilir.

Baş dön­me­si han­gi şekil­ler­le ken­di­ni gösterir?
Diz­zi­ness: Baş­ta hafif­lik, sal­lan­tı his­si, den­ge­siz­lik, hare­ket ile yakın­ma­lar­da artış, sal­lan­ma veya itil­me his­si ola­rak tanım­la­nır. Kla­sik baş dön­me­sin­de (ver­ti­go) oldu­ğu gibi etra­fın dön­me­si, eşya­la­rın hare­ket etme­si his­si yoktur.
Ver­ti­go: Dizziness”ın alt tipi­dir. Has­ta­nın ken­di­nin veya çev­re­si­nin dönü­cü şekil­de hare­ket his­si var­dır. Dizzines’ten ayrı­mı önem­li­dir; çün­kü ver­ti­go iç kulak­ta­ki ves­ti­bü­ler organ­la­rın asi­met­rik fonk­si­yon bozuk­lu­ğun­dan kay­nak­la­nır­ken, diz­zi­ness, beyin, sis­te­mik has­ta­lık­lar veya tan­si­yon veya kalp has­ta­lık­la­rı­na bağ­lı ola­rak olu­şa­bi­lir. Eğer ver­ti­go ile bir­lik­te kulak­ta işit­me kay­bı, çın­la­ma veya kulak­ta basınç his­si de var­sa neden çok büyük ola­sı­lık­la iç kulak kay­nak­lı­dır. Bula­nık gör­me, görün­tü­le­rin karış­ma­sı (osi­lop­si), göz­ler­de olu­şan nis­tag­mus nede­niy­le has­ta­lar tara­fın­dan tanım­la­nan gör­me yakınmalarıdır.

Ver­ti­go nasıl sınıflandırılır?
Ver­ti­go kay­nak aldı­ğı yapı­la­ra göre peri­fe­ral ve sant­ral ver­ti­go ola­rak iki­ye ayrılır.
Peri­fe­rik Ver­ti­go: Ver­ti­go­nun nede­ni iç kulak veya ves­ti­bü­ler organ­lar­dır ve bu tür ver­ti­go peri­fe­ral, oto­lo­jik veya ves­ti­bü­ler ver­ti­go ola­rak isim­len­di­ri­lir. Peri­fe­rik ver­ti­go­nun en sık nede­ni benign parok­sis­mal pozis­yo­nel ver­ti­go (BPPV) dur; bunu Meni­ere has­ta­lı­ğı, supe­ri­or semi­sir­kü­ler kanal zede­len­me­si, labi­rin­tis izler. İç kula­ğı etki­li­yen inf­lu­en­za, soğu­ğa maru­zi­yet, trav­ma gibi etken­ler geçi­ci ver­ti­go atak­la­rı­na yol aça­bi­lir. Aynı zaman­da bazı anti­yo­tik­ler (ami­nog­li­ko­zid­ler, strep­to­mi­sin, Ase­til sali­si­lik asit vb) da kanal sis­te­min­de hasa­ra yol aça­rak ver­ti­go atak­la­rı­na neden olabilir.
Sant­ral Ver­ti­go: Eğer ver­ti­go­nun nede­ni beyin­de bulu­nan den­ge mer­kez­le­ri ise bu tür ver­ti­go sant­ral ver­ti­go ola­rak adlan­dı­rı­lır. Sant­ral ver­ti­go­ya, konuş­ma ve arti­kü­las­yon bozuk­luk­la­rı, çift gör­me, yut­ma bozuk­lu­ğu gibi bazı ek nöro­lo­jik bul­gu­lar eşlik eder. Şid­det­li den­ge bozuk­lu­ğu çok­luk­la var­dır. Sant­ral ver­ti­go­nun sık neden­le­ri: mig­re­ne bağ­lı ver­ti­go, mul­tip­le skle­roz (MS), late­ral medül­ler send­rom gibi, akus­tik nöri­nom, oto­im­mun iç kulak has­ta­lı­ğı ve beyin damar has­ta­lık­la­rı­dır. Beyin damar has­ta­lık­la­rı beyin sapı ve sere­bel­lum deni­len yapı­la­rı etki­ler, diğer tür­le­re göre daha uzun sür­me eğilimindedir.

Vertigo’nun çeşit­le­ri nelerdir?
Mig­re­nöz Ver­ti­go (Ves­ti­bü­ler Mig­ren): Mig­ren top­lum­da %17 civa­rın­da sık görü­len bir has­ta­lık­tır. Kadın­lar­da erkek­le­re oran­la daha sık görül­mek­te­dir. Kadın­lar ara­sın­da %2540 sık­lı­ğa ulaş­mak­ta­dır. Mig­ren­li­le­rin %25’inde hare­ke­te hassaslık/hareket has­ta­lı­ğı bulun­mak­ta­dır. Mig­ren­li­ler ara­sın­da taşıt tut­ma­sı çok sık görül­mek­te­dir. Mig­re­ne bağ­lı ves­ti­bü­ler mig­re­nin nasıl oluş­tu­ğu tam ola­rak bilin­me­mek­te­dir. Mig­re­nöz ver­ti­go ver­ti­go­lar ara­sın­da 2. en sık görü­len ver­ti­go türü­dür. Tanı­sı, mig­ren var­lı­ğı zemi­nin­de tek­rar­la­yı­cı baş dön­me­si atak­la­rı­nın var­lı­ğı ile konur. Baş dön­me­si bazen ağrı­dan önce aura döne­min­de olur­ken, çoğun­luk­la ağrı olma­dan gerçekleşir.
Teda­vi­si: Mig­ren teda­vi­si şek­lin­de yapı­lır. Ek bir baş dön­me­si ila­cı gerek­mez. Has­ta­dan mig­ren için tetik­le­yi­ci fak­tör­ler­den uzak dur­ma­sı, düzen­li uyku ve yemek öğün­le­re dik­ka­ti iste­nir. Ves­ti­bü­ler mig­ren tanı­sı kon­muş­sa, has­ta­nın ağrı­la­rı pro­fi­lak­tik teda­vi için az bile olsa bu teda­vi uygu­la­nır. Topi­ra­ma­te bu konu­da­ki en yarar­lı ilaç­lar­dan biridir.
Benign parak­sis­mal pozis­yo­nel ver­ti­go (BPPV): BPPV, genel­lik­le bulan­tı, kus­ma ve den­ge­siz­li­ğin çok faz­la eşlik etme­di­ği, 1 daki­ka­dan kısa süre­li, baş veya göv­de­nin bel­li bir hare­ke­ti ile orta­ya çıkan (örne­ğin yuka­rı bakın­ca) baş dön­me­si atak­la­rı­dır. Has­ta­lar baş dön­me­si olma­dı­ğı dönem­de yürü­me­de hafif bir den­ge­siz­lik­ten yakı­na­bi­lir. Baş dön­me­si­nin en sık nede­ni­dir. İns­anl­arda yaşam boyu orta­ya çık­ma ola­sı­lı­ğı %10’dur. İç kulak­ta den­ge organ­la­rın­da meka­nik olay­lar­la oluş­tu­ğu düşü­nü­lür. Kulak böl­ge­si­ne alı­nan trav­ma­lar­dan son­ra orta­ya çıka­bi­lir. BPPV’nun olu­şum meka­niz­ma­la­rı, halk ara­sın­da iç kulak­ta kireç­len­me, taş yap­ma veya kris­tal olma­sı gibi terim­ler­le ifa­de edi­len kana­lo­lit­hi­asis, oto­co­nia (endo­lenf sıvı­sın­da art­ma) veya kupu­lo­lit­hi­asis­dir. En sık pos­te­ri­or semi­sir­kü­ler kanal (%90), ikin­ci sık­lık­ta hori­zon­tal kanal bu durum­dan etkilenir.
Teda­vi: BPPV’nun en etkin teda­vi­si kanal için­de­ki kris­tal­le­rin tek­rar eski pozis­yo­na geti­ril­me­si işle­mi­dir (Epley, Semont, Lem­pert, and Hamid manev­ra­la­rı). İlaç teda­vi­si gerek­siz ve başa­rı­lı değil­dir. Bu manev­ra­la­rın bu konu­yu iyi bilen hekim­ler­ce yapıl­ma­sı gere­kir, çün­kü yan­lış tanı ve yan­lış manev­ra şika­yet­le­rin artı­şı­na yol açar.

Meni­ere Has­ta­lı­ğı: Meni­ere has­ta­lı­ğı bir­kaç daki­ka­dan uzun süren, şid­det­li baş dön­me­si, bir veya iki kulak­ta şid­det­li çın­la­ma, kulak­ta dolu­luk his­si, den­ge­siz­lik, bulan­tı kus­ma belir­ti­le­ri gös­te­ren bir peri­fe­rik ver­ti­go türü­dür. Genel­lik­le tek yan­lı­dır, ancak has­ta­la­rın %25’inde iki taraf­lı olur. Kulak­ta­ki çın­la­ma yakın­ma­la­rı gide­rek tam işit­me­me­ye kadar vara­bi­lir. Belir­li ara­lık­lar­la gelir, has­ta ara dönem­ler­de nor­mal ola­bi­lir. Has­ta­lık iç kulak­ta endo­len­fa­tik sıvı­da artış (endo­len­fa­tik hid­rops) ile orta­ya çıkar. Nede­nin viral enfek­si­yon, oto­im­mun has­ta­lık veya kalı­tım­sal ola­bi­le­ce­ği düşünülür.
Teda­vi: Has­ta­la­rın büyük çoğun­lu­ğu basit önlem­ler ve ilaç teda­vi­si ile kont­rol altı­na alı­na­bi­lir. Bu önlem­ler yiye­cek­ler­de tuz kısıt­la­ma­sı ve diüre­tik (idrar sök­tü­rü­cü) ilaç­lar­dır. Bunun­la kont­rol altı­na alı­na­ma­yan has­ta­lar­da iç kula­ğa kor­ti­zon veya gen­ta­mi­sin enjek­si­yon­la­rı yapı­la­bi­lir. Daha ile­ri vaka­lar­da kula­ğa yöne­lik shunt ope­ras­yon­la­rı yapılabilmektedir.
Oto­im­mun İç Kulak Has­ta­lı­ğı: Oto­im­mun iç kulak has­ta­lı­ğın­da hız­la iler­le­yen ver­ti­go­nun eşlik etti­ği veya etme­di­ği işit­me kay­bı en tipik özel­lik­tir. Baş­lan­gıç tek taraf­lı olsa da çoğun­luk iki kula­ğı­da etki­ler. Meni­ere has­ta­lı­ğı­na ben­zer­li­ği olsa da en önem­li far­kı iki taraf­lı olma­sı, daha hız­lı iler­le­me­si ve kor­ti­zo­na çok iyi cevap ver­me­si­dir. Oto­im­mun bir has­ta­lık oldu­ğun­dan bir roma­to­lo­ji heki­min­ce teda­vi­si düzenlenmelidir.
Ves­ti­bü­ler Nöri­ni­tis: Ver­ti­go­nun en sık neden­le­rin­den biri­dir. Her­pes simp­leks virü­sü­nün (uçuk virü­sü) den­ge sini­ri (ves­ti­bü­ler sinir) düğüm yerin­de ve üze­rin­de çoğal­ma­sı ile has­ta­lı­ğın orta­ya çık­tı­ğı düşü­nü­lür. Has­ta­lık­tan bir süre önce üst solu­num yolu enfek­si­yo­nu ola­bi­lir ve olma­ya­bi­lir. Ver­ti­go, den­ge­siz­lik ve bulan­tı kus­ma gibi yakın­ma­la­ra işit­me ve beyin sapı ile ile ilgi­li bul­gu ve yakın­ma­lar eşlik eder. Yakın­ma­lar 1 haf­ta kadar devam eder ve şid­de­ti aza­la­rak son­la­nır. Yakın­ma­lar çok şid­det­li­dir ve has­ta­yı işin­den gücün­den alı­ko­yar, hare­ket etmek baş dön­me­si­ne neden oldu­ğun­dan has­ta­lar kıpır­dan­ma­dan yat­ma­yı ter­cih eder­ler. Teda­vi­sin­de 1- 2 haf­ta sürey­le bulan­tı gide­ri­ci (anti­eme­tik) ve ves­ti­bü­lo­sup­re­san ilaç­lar ver­mek yeter­li olur. Has­ta­nın daha son­ra­ki döne­mi ilaç­sız ola­rak geçir­me­si bey­nin ver­ti­go­ya adap­tas­yo­nu­nu sağ­la­ma­sı açı­sın­dan önem­li­dir. Kor­ti­kost­re­o­id­ler gerek­ti­ğin­de kul­la­nı­la­bi­lir. Ves­ti­bü­ler reha­bi­li­tas­yo­na erken dönem­de baş­la­mak yarar­lı­dır. Anti­vi­ral teda­vi ver­me­nin yara­rı tar­tış­ma­lı­dır. Ver­ti­go­nun sant­ral yani bey­ne ait neden­le­ri mul­tip­le skle­roz (MS), beyin sapı ve sere­bel­ler geçi­ci iske­mik atak, akus­tik nöri­nom ve sere­bel­lo­pon­tin köşe tümör­le­ri olabilmektedir.

Ver­ti­go­nun neden­le­ri nedir?
Baş dön­me­si bir­çok orga­na bağ­lı ola­bi­lir. Ancak daha çok iç kulak­ta­ki baş dön­me­si yapan has­ta­lık­lar­dan söz edil­mek­te­dir. İç kulak­ta­ki her­han­gi bir has­ta­lık diğer kulak şika­yet­le­ri ile bera­ber baş dön­me­si yapa­bi­lir. Ancak sade­ce baş dön­me­si de olu­şa­bi­lir. Baş dön­me­si yapan kulak has­ta­lık­la­rı ara­sın­da şun­lar sayılabilir:

  • ÜSYE (üst solu­num yolu infek­si­yon­la­rı) son­ra­sı iç kulak tutulumu
  • Pozis­yo­na bağ­lı baş dön­me­si (BPPV ola­rak kısal­tı­lır ve iç kulak­ta den­ge­mi­zi sağ­la­yan toza ben­zer bazı mad­de­le­rin fiz­yo­lo­ji­si­nin bozulması)

Ver­ti­go tanı­sın­da han­gi test­ler kullanılır?
Pür ton odi­omet­ri, kalo­rik test, elekt­ro­nis­tag­mog­ra­fi, kom­pu­te­ri­ze dina­mik pos­tu­rog­ra­fi, AEP (işit­sel uya­rıl­mış potan­si­yel­ler), elekt­ro­kok­le­og­ra­fi, MRI (man­ye­tik rezo­nas görün­tü­le­me), beyin tomografisi.

Nasıl teda­vi edilir?
Baş dön­me­si ken­di­si bir has­ta­lık olma­yıp baş­ka has­ta­lı­ğın belir­ti­si oldu­ğu için önce­lik­le asıl sebe­bin teda­vi­si gere­kir. Ancak bir­çok baş­dön­me­si has­ta­sın­da orta­ya net bir sebep kona­ma­mak­ta­dır. Bu neden­le asıl amaç baş dön­me­si­ni orta­dan kal­dır­mak hali­ne dön­mek­te­dir. Kulak has­ta­lık­la­rı­na bağ­lı baş dön­me­le­ri (tümör­ler hariç) genel­lik­le kısa ya da uzun zaman­da ken­di­li­ğin­den orta­dan kalkmaktadır.

İlgili Haberler

Leave a Comment