Tıp körlüğü ilaçla yeniyor

SDC10439
Prof. Dr. Bora Eldem

Bazı ülke­ler­de yapı­lan araş­tır­ma­la­ra göre, 2006 yılın­da dün­ya­da ve aynı anda ülke­miz­de kul­la­nı­ma sunu­lan yeni nesil ajan­lar gör­me kay­bın­da yüz­de 50 ora­nın­da düşüş sağ­la­ma­yı başar­dı. İlaç salı­nım sis­tem­le­ri ile bu ilaç­la­rın imp­lant­lar­la göz içi­ne yer­leş­ti­ril­me­si de kul­la­nım ve kont­rol kolay­lı­ğı geti­re­rek, teda­vi­ye yar­dım­cı olu­yor. Yaş­la­nan nüfus ve artan diya­bet ile bir­lik­te en önem­li top­lum­sal sağ­lık sorun­la­rın­dan biri hali­ne gelen gör­me kayıp­la­rı ile ilgi­li soru­la­rı­mı­zı Türk Oftal­mo­lo­ji Der­ne­ği Baş­ka­nı, Hacet­te­pe Üni­ver­si­te­si Göz Has­ta­lık­la­rı Ana Bilim Dalı Baş­ka­nı Prof. Dr. Bora Eldem yanıtlıyor.

Yaş­lan­ma­ya bağ­lı ola­rak orta­ya çıkan gör­me kay­bı sorun­la­rı neler?

Hem Tür­ki­ye, hem dün­ya nüfu­su hız­la yaş­la­nı­yor. Yaş­lan­dık­ça yaş­lan­ma­ya bağ­lı ola­rak göz dahil bir­çok tıb­bi sorun orta­ya çıkı­yor. Tür­ki­ye için kata­rakt, glo­kom ve yaşa bağ­lı maku­le deje­ne­ras­yo­nu yay­gın­la­şı­yor. Zaten geliş­mek­te olan ülke­ler­de en sık rast­la­nan kör­lük sebep­le­ri­ne bak­tı­ğı­mız­da ilk üç sıra­yı bun­lar alı­yor. Geliş­miş ülke­ler­de ise yaşa bağ­lı maku­le deje­ne­ras­yo­nu ve diya­be­tik reti­na­pa­ti ilk sıra­la­rı alıyor.

Kata­rakt cer­ra­hi ile kolay­ca teda­vi edi­le­bi­len bir has­ta­lık. Glo­kom ise sin­si sey­re­den, gör­me kay­bı­na ve kör­lü­ğe kadar götü­re­bi­len bir has­ta­lık. Düzen­li kont­rol­ler­de ancak erken sap­ta­na­bi­li­yor. Yaşa bağ­lı maku­la deje­ne­ras­yo­nu ise top­lum yaş­lan­dık­ça gide­rek büyü­yen bir prob­lem. Dün­ya­da yak­la­şık 25 ila 30 mil­yon kişi deği­şik evre­ler­de yaşa bağ­lı maku­le deje­ne­ras­yo­nun­da mus­ta­rip şu anda. Önem­li risk fak­tör­le­ri baş­ta yaş olmak üze­re, siga­ra, gene­tik yat­kın­lık­lar, açık renk göz, ult­ra­vi­yo­le ışın­la­ra maruk kal­mak. Görül­me sık­lı­ğı top­lum­da yüz­de 9. Türkiye’de her yıl 30 bin yeni yaşa bağ­lı maku­la deje­ne­ras­yo­nu vaka­sı ekle­ni­yor. Özel­lik­le 50 yaş üze­rin­de mer­ke­zi gör­me kay­bıy­la giden, düz hat­la­rı eğri gör­me, kont­rast sensitivite’de bozul­ma, renk­le­ri ayırt etmek­te güç­lük ve cid­di gör­me kay­bıy­la sonuç­la­nan bir has­ta­lık. Bu rakam­la­rın önü­müz­de­ki 2030 yıl­da da üçe-dör­de kat­lan­ma­sı bek­le­ni­yor. Yaşa bağ­lı makue deje­ne­ras­yo­nu ve glo­kom için 50 yaşın­dan son­ra en azın­dan yıl­da bir kere düzen­li göz kont­ro­lü­ne gidil­me­si lazım. Reti­na­nın damar tıka­nık­lık­la­rı da baş­ka bir sorun. Özel­lik­le yaş­lı­lık­ta, ate­rosk­le­roz­da, damar sert­li­ği, hiper­tan­si­yo­nu olan­lar­da reti­na­nın damar­la­rın­da, özel­lik­le ven­le­rin­de tıkan­ma­lar olu­yor. Örne­ğin 80 yaşı­nın üze­rin­de reti­na­nın ana veni­nin tıkan­ma ora­nı top­lum­da yüz­de 5 civa­rı. 40 yaşın üze­rin­de­ki her­ke­sin, özel­lik­le reti­na için, göz bebe­ği­nin büyü­tü­lüp gözü­nün arka­sı­na bakıl­ma­sı lazım. Şeker has­ta­la­rı için bu çok daha erken yaş­lar­da yapıl­ma­lı. 5 yıl­dan daha eski şeker has­ta­la­rın­da risk başlıyor. Eye-examination-001

Teda­vi yön­tem­le­ri neler, son yıl­lar­da nasıl geliş­me­ler kaydedildi?

Eski­den bu son üç has­ta­lık­ta eli­miz­de­ki teda­vi olan­lak­la­rı çok kısıt­lıy­dı. Sade­ce lazer foto­ko­agü­las­yo­nu yapa­bi­li­yor­duk. Çoğu has­ta bu teda­vi­yi uygu­la­ma­mı­za imkan verecek dev­re­de gel­mi­yor­du. Ancak ama­cı­mız mev­cut gör­me­yi koru­ya­bil­mek­ti. Son 10 yıl­dır, ilaç sana­yi­sin­de­ki geliş­me­ler­le, yeni bulu­nan bir takım ilaç­lar, ilaç salı­nım sis­tem­le­ri ile bu has­ta­lık­la­rı da teda­vi ede­bil­me, hat­ta gör­me­yi düzel­te­bil­me imka­nı­na da sahip olduk. Ama bura­da da has­ta­la­rın heki­me erken baş­vu­ru­su çok önemli.

Gerek yaşa bağ­lı makü­le deje­ne­ras­yo­nun­da, gerek diya­bet­te, gözün arka­sın­da, gör­me mer­ke­zin­de bir ödem olmak­ta ve bir takım yeni, kötü tabi­at­lı damar­lar çıka­rak kana­ma­lar olmakta.Yeni çıkan bir takım ajan­lar­la bu öde­mi dağı­ta­bi­li­yo­ruz. Bun­lar daha çok gözün içi­ne enjek­si­yon ile yapı­lan ilaç­lar. Bun­lar­la yeni damar­la­rın oluş­ma­sı­nı da engel­le­ye­bi­li­yo­ruz. Bazen lazer­le kom­bi­ne kul­la­nı­yo­ruz, bazen de tek başı­na kul­la­nı­yo­ruz. Şu anda geliş­mek­te olan ilaç salı­nım sis­tem­le­ri var. Örne­ğin bir imp­lan­tın, kap­sül gibi bir şeyin içi­ne ilaç yer­leş­ti­ri­li­yor ve göze koyu­lu­yor. Bu 6 aya kadar, hat­ta bazı mole­kül­ler­de 3 yıla kadar gözün içi­ne ilaç salı­yor. Böy­le­ce sürek­li heki­me git­tin, gel­din; kont­rol oldun ola­yın­dan da kur­ta­rı­yor. Çok şükür Türkiye’de bun­la­rı daha çıkar çık­maz uygu­la­ma şan­sı­mız olu­yor. Bu teda­vi­le­rin tek han­di­ka­pı has­ta­la­rı düzen­li kon­tol etme­ni­zin gerekmesi.

Bu ilaç­lar yük­sek tek­no­lo­ji gerek­ti­ren biyo­tek­no­lo­ji ürün­le­ri. Onun için mali­yet­li ilaç­lar. Tek bir ila­cın geliş­ti­ri­le­bil­me­si için 2012 rakam­la­rı­na göre, 1.52 mil­yar dolar mali­yet gerektiriyor.

Has­ta­la­rın top­lu­ma önem­li bir mali­ye­ti var. Bu konu­da rakam vere­bi­lir miyiz?

Örne­ğin iki gözü­nü de yaşa bağ­lı makü­le deje­ne­ras­yo­nun­da kay­bet­miş has­ta­la­rın, Almanya’da top­lu­ma olan mali­yet­le­ri­ne bakıl­dı­ğın­da bu 1.5 mil­yar Euro’dan faz­la. İng­ilt­ere ve Fransa’ya bak­tı­ğı­nız­da 600 mil­yon Euro civa­rın­da yıl­lık mali­ye­ti. O yüz­den ne kadar erken teda­vi­ye baş­la­nır­sa o kadar iyi. Bu yeni ajan­la­rın kul­la­nı­ma gir­me­siy­le, 2006’dan bu yana İsr­ail, Dani­mar­ka ve İskoçya’da kör­lük oran­la­rı yüz­de 50 azalmıştır.

Gör­me kay­bı yaşa­yan kişi­ler­de dep­res­yon oran­la­rı ile ilgi­li bil­gi var mı?

blind-person-with-caneYaşa bağ­lı makü­le deje­ne­ras­yo­nu olan has­ta­la­rın yüz­de 30’unda dep­res­yon var­dır. Çok yük­sek. Bu has­ta­lar aynı zaman­da düş­me­le­re, kal­ça kırık­la­rı­na açık­tır. Orta­da bir leke oldu­ğu için mer­ke­zi göre­mi­yor­lar. O yüz­den ev kaza­la­rı­na açık­tır­lar. Ken­di­ni yakan­lar, oca­ğı açık bıra­kan­lar gibi. Oku­ma­yı kay­be­di­yor­lar. Düşü­nün emek­li­si­niz, vakit ney­le geçecek? Kitap oku­ya­mı­yor, tele­viz­yon sey­re­de­mi­yor, bul­ma­ca çöze­mi­yor. Bu yine yaş­lı grup. Diya­bet­te kör­lük 2530 ila 50 yaş ara­sı­nı tutu­yor. Bu yaş gru­bu kişi­ler, evle­ri­ne, aile­le­ri­ne en çok kat­kı suna­cak­la­rı, en üret­ken ola­cak­la­rı yaşlardalar.

Cer­ra­hi teda­vi­ler var mı bu has­ta­lık­lar için?

Yaşa bağ­lı makü­le deje­ne­ras­yo­nu ve damar tıka­nık­lı­ğı için cer­ra­hi bir teda­vi yok. Diya­be­tin göz bul­gu­la­rı­nın en son evre­sin­de ise şid­det­li göz içi kana­ma­la­rı, reti­na­nın yır­tıl­ma­sı ile olu­şan reti­na dekol­ma­nı dedi­ği­miz durum­lar­da cer­ra­hi­nin yeri var.

Kök hüc­re çalış­ma­la­rın­da göz­le ilgi­li sonuç­lar alın­ma­ya baş­lan­dı mı?

Kök hüc­re çalış­ma­la­rı şu anda dün­ya­da bile yavaş gidi­yor. Yavaş git­me­si­nin bir­çok nede­ni var. Birin­ci­si ha dedin mi bir sonuç alı­na­mı­yor. İkinc­isi yasal düzen­le­me­ler bağ­lı­yor. Ülke­miz­de bu yön­de bir istek var ama yol alın­mış­lık yok. Göz için, ABD’de bile bel­li mer­kez­le­re kök hüc­re­yi uygu­la­ma izni veril­di. Bu izni alan has­ta­lık­la­rın başın­da da yaşa bağ­lı makü­le deje­ne­ras­yo­nu geli­yor. Henüz bugün kul­lan­dı­ğı­mız ilaç­la­ra bir üstün­lü­ğü gösterilemedi.

İmpl­ant kul­la­nı­mı söz konu­su mu, bilim reti­na ile ilgi­li gele­ce­ğe yöne­lik deney­sel çalış­ma­lar yapı­yor mu?

Reti­na bey­nin uzan­tı­sı­dır. Bir kere reti­na nak­li diye bir şey yok. Reti­na nak­li eşit­tir beyin nak­li­dir, o da müm­kün değil­dir. Halk ara­sın­da göz nak­li deni­len aslın­da kor­ne­anın nak­li­dir. Göz­de kul­la­nı­lan reti­na imp­lant­la­rı var­dır, ama bun­lar çok çok ile­ri kör­lük vaka­la­rın­da şu anda kul­la­nı­lı­yor. Mese­la yurt dışın­da tavuk kara­sı has­ta­lı­ğın­da kul­la­nı­lı­yor. Ülke­miz­de henüz imp­lant kul­la­nıl­ma­dı. Çok paha­lı bun­lar. Ame­li­yat­la­rı çok uzun ve zor­dur. Son­ra­sın­da has­ta­ya aylar­ca eği­tim veril­me­si gere­kir. FDA tara­fın­dan onay­lan­mış bir imp­lant var, ama çok paha­lı. Şu an için has­ta­la­rın karal­tı gör­me­le­ri, çok büyük harf­le­ri bel­ki tah­min etme­le­ri sağlanıyor.

Bebek ve çocuk­lar­da han­gi has­ta­lık­lar yay­gın ola­rak görü­lü­yor, bu has­ta­lık­lar­dan korun­mak için neler yapmalıyız?

Halk ara­sın­da Bebe­ğin gözü muaye­ne olur mu” şek­lin­de yan­lış bir yak­la­şım var. Bebe­ğin doğ­du­ğu andan iti­ba­ren göz muaye­ne­si­ni yapa­bi­li­riz, kaba­ca görüp gör­me­di­ği­ni tes­pit ede­bi­li­riz. Bebek­lik çağın­da doğum­sal kata­rakt­lar ola­bi­lir. Akra­ba evli­li­ği, bir takım meta­bo­lik has­ta­lık­lar rol oynar bun­da. İlk üç yıl­da, en kötü bebek­lik kan­ser­le­rin­den biri olan göz kan­se­ri ola­bi­lir. Bebek­le­rin muhak­kak muaye­ne edil­me­si lazım. Bir diğer sorun göz tem­bel­li­ği. İlk 34 yaş­ta teş­his edi­le­bi­lir­se, gere­kir­se uygun göz­lük veri­le­rek, gere­kir­se tek göz kapa­tı­la­rak tem­bel gözün çalış­ma­sı sağ­la­na­bi­lir. Bu şekil­de göz tem­bel­li­ği 78 yaşı­na kadar teda­vi edi­le­bi­lir. Bir diğer önem­li konu da pre­ma­tü­re bebek­ler. Özel­lik­le gebe­lik 28 haf­ta­dan önce bit­tiy­se, kilo­su 1500 gra­mın altın­day­sa, pre­ma­tü­re reti­na­pa­ti­si dedi­ği­miz, kör­lü­ğe yol aça­bi­lecek bir bozuk­luk ola­bi­lir. Bizim bu şart­lar­da­ki pre­ma­tü­re bebek­le­ri doğu­mu takip eden ilk 4 haf­ta, bile­me­di­niz 6 haf­ta için­de gör­me­miz gere­kir. Erken teş­his eder de, lazer teda­vi­si ya da uygun ilaç teda­vi­si ile teda­vi eder­sek bebek­le­ri bir ömür boyu sürecek kör­lük­ten kur­ta­ra­bi­li­riz. Ama geç gelir­se, o her iki göz de kör olabilir.

Bu konu­da dev­le­tin de alma­sı gere­ken önlem­ler yok mu?

Bazı konu­lar­da yasal zorun­lu­luk­lar geti­ri­le­bi­lir. Örne­ğin göz tem­bel­li­ği için mec­bu­ri kont­rol şar­tı ola­bi­lir. Yurt dışın­da var bu. Aile hekim­le­ri bilinç­len­di­ri­le­bi­lir. Ama aile hekim­le­ri­nin üze­rin­de öyle bir yük var ki şim­di, aile heki­mi nere­ye yeti­şe­ce­ği­ni şaşırıyor.

Mev­cut ilaç­lar çocuk­lar için uygun mu?

Mev­cut ilaç­lar bebek­ler için ne kadar uygun, bunu tam ola­rak bile­mi­yo­ruz. Ama lazer teda­vi­si ile ilgi­li bir sıkın­tı­mız yok. Pre­ma­tü­re duru­mun­da has­ta­lık çok iler­le­miş­se cer­ra­hi de yapı­la­bi­li­yor ama geç kalın­mış­sa sonuç­la­rı çok par­lak olmu­yor. Bebek­le­rin doz­la­rı elbet­te daha düşük olu­yor. Biz bun­la­rı ulus­lar ara­sı çalış­ma­la­rın bize ver­di­ği kıla­vuz­lar eşli­ğin­de uyguluyoruz.

Türkiye’de yeter­li sayı­da göz heki­mi var mı?

Türkiye’de 4 bin 100 göz heki­mi var­dır. Tüm göz hekim­le­ri­ni tek çatı altın­da top­la­yan tek der­nek Türk Oftal­mo­lo­ji Der­ne­ği. 1928 yılın­da kurul­muş­tur. Dün­ya Sağ­lık Teş­ki­la­tı, her 25 bin kişi­ye bir göz heki­mi öner­mek­te­dir. Biz bu raka­mı kar­şı­lı­yo­ruz. Dışa­rı­dan yaban­cı dok­tor ithal etme­ye ihti­yaç yok­tur. Bel­ki dağı­lım­da bir sıkın­tı var diye­bi­li­riz ama onu da Sağ­lık Bakanlığı’nın mec­bu­ri hiz­met uygu­la­ma­la­rı ile aşı­yo­ruz. Artık en küçük ilçe­ler­de dahi göz heki­mi bulunmaktadır.

Der­nek ola­rak yeni bir çalış­ma­nız var mı pay­laş­mak istediğiniz?

Yaşa bağ­lı makü­le deje­ne­ras­yo­nu ile ilgi­li şu anda bir kamu spo­tu pre­je­si üze­rin­de çalı­şı­yo­ruz. Sağ­lık Bakan­lı­ğı ile işbir­li­ği içe­ri­sin­de­yiz. Yakın­da tele­viz­yon­da izleyebileceksiniz.

İlgili Haberler

Leave a Comment