Sinek küçük ama ……

murat aksoy-logo.qxpMART 2016

Dün­ya üze­rin­de ökar­yot­lar­dan tutun da man­tar­la­rı ve hay­van­la­rı da dahil eder­se­niz 8.7 mil­yon fark­lı tür­de yaşa­yan orga­niz­ma oldu­ğu tah­min edil­mek­te. Bu tür­le­rin 6.5 mil­yo­nu­nun kara­da, 2.2 mil­yo­nu­nun ise deniz­ler­de yaşa­dı­ğı öne sürü­lü­yor. Bu kadar fark­lı tür ara­sın­da en teh­li­ke­li­si han­gi­si der­se­niz ilk akla gelen yanıt insan­dır. Ancak insa­noğ­lu­nu da teh­dit eden ufak bir can­lı var ki bir­çok has­ta­lı­ğın taşı­yı­cı­sı oldu­ğu için top­lu ölüm­le­re veya has­ta­lık­la­ra yol aça­bi­li­yor. Bu can­lı türü son yarat­tı­ğı sal­gın ile yine ken­din­den söz ettir­me­ye baş­la­dı: Sivrisinek

Siv­ri­si­nek­le­rin neden oldu­ğu sal­gın­lar yüz­yıl­lar­dır var. En iyi bili­nen örnek sıt­ma yani mala­ria. Mala­ria İÖ 2700’de Çin’de ve İÖ 1700’lü yıl­lar­da Sümer uygar­lı­ğın­da tanım­lan­mış bir has­ta­lık. Has­ta­lık­tan sorum­lu olan para­zit plas­mo­di­um, dişi Anofel’ler tara­fın­dan insa­na bulaş­tı­rı­lı­yor. Has­ta­lı­ğın ismi 1770’de mek­tup­la­rın­da bu has­ta­lık­tan bah­se­der­ken mal-aria” yani kötü hava” ola­rak tanım­la­yan Hora­ce Walpole’a atfe­di­li­yor. Bunun nede­ni ise o dönem­de has­ta­lı­ğın dere ve ırmak­lar­dan gelen kötü hava­ya bağ­lan­mış olma­sı. Siv­ri­si­nek­le­rin neden olduk­la­rı has­ta­lık­la­rın lis­te­si olduk­ça uzun. 

Her yıl bir mil­yon­dan faz­la kişi­nin siv­ri­si­nek­le­rin neden oldu­ğu has­ta­lık­lar nede­ni ile kay­be­dil­dik­le­ri öngö­rü­lü­yor. Özel­lik­le son 20 yıl­da siv­ri­si­nek­le­rin neden oldu­ğu has­ta­lık­lar artış­ta gibi görü­nü­yor. Bu artı­şın bir­den faz­la nede­ni var ama en çok telaf­fuz edi­len­ler iklim deği­şik­li­ği sonu­cun­da dün­ya­da ısı­nın art­ma­sı ve sıca­ğı seven sinek­le­rin yayı­la­bi­lecek daha geniş alan bul­ma­la­rı, seya­ha­tin art­ma­sı ve has­ta­lık­la­rın bu şekil­de insan­lar ara­cı­lı­ğı ile kıta­lar ara­sı yol­cu­lu­ğu ve düzen­siz şehir­leş­me ile şehir nüfus­la­rı­nın pat­la­ma­sı sayıl­mak­ta. Son altı ay için­de bu ufak ama ölüm­cül tetik­çi­ler ile iliş­ki­len­di­ril­miş olan ve adın­dan çok sık bah­set­ti­ren virüs ise Zika.

Zika virü­sü ile ilgi­li bil­gi­ler aslın­da 1952’den bu yana var. İlk sal­gı­nı 2007’de Pasifik’te Yap ada­sın­da yap­mış­tı. Bir anda popü­ler ala­na taşın­ma­sı­nın nede­ni ise Brezilya’da mik­ro­se­fa­li oran­la­rı­nın bir­den art­ma­sı. Brezilya’da doğum­la­rın % 0.07’sinde mik­ro­se­fa­li görü­lür­ken, sal­gın­dan son­ra bu oran %12’lere yük­sel­di. Virüs ve mik­ro­se­fa­li ara­sın­da­ki iliş­ki tam ola­rak gös­te­ri­le­me­miş olmak­la bir­lik­te Dün­ya Sağ­lık Örgü­tü, iliş­ki­li ola­bi­le­ce­ği göz önü­ne alı­na­rak yak­la­şıl­ma­sı gerek­ti­ği­ni ifa­de edi­yor ve bu sal­gı­nı top­lum sağ­lı­ğı açı­sın­dan acil durum ola­rak tanımlıyor. 

Zika virüsünün iki vektörü var. Güney Amerika’da ve ülkemizde bulunan Aedes aegypti asıl vektörüdür ama giderek yaygınlaşan Aedes albopictus’un da virüsü taşıdığı ifade edilmekte. Brezilya’da 1.5 milyon kişinin enfekte olduğu öngörülüyor.
Zika virü­sü­nün iki vek­tö­rü var. Güney Amerika’da ve ülke­miz­de bulu­nan Aedes aegyp­ti asıl vek­tö­rü­dür ama gide­rek yay­gın­la­şan Aedes albopictus’un da virü­sü taşı­dı­ğı ifa­de edil­mek­te. Brezilya’da 1.5 mil­yon kişi­nin enfek­te oldu­ğu öngörülüyor.

Zika enfek­si­yo­nu­nun halen bir teda­vi­si veya aşı­sı yok maale­sef. Ama ken­di­si­ne ben­ze­yen Den­gue ate­şi­nin etke­ni olan bir fla­va­vi­rüs için hazır­lan­mış aşı bir­çok ülke­de onay­la­na­rak uygu­la­ma­ya gir­di. Bu en azın­dan aşı­nın geli­şe­bi­le­ce­ği yönün­de umut doğu­ru­yor. Ancak her­ke­sin çok iyi bil­di­ği gibi, bir aşı­nın kul­la­nı­ma gire­bil­me­si yıl­lar alı­yor. Bu neden­le kısa dönem­de başa­rı­lı olmak adı­na taşı­yı­cı ile müca­de­le şu an için en iyi yak­la­şım ola­rak görü­lü­yor. Özel­lik­le gebe­le­ri etki­le­yen bu enfek­si­yo­nun mik­ro­se­fa­li­yi önle­yecek bir teda­vi­si de tanım­lan­ma­dı. Bu neden­le, bazı ülke­ler­de kadın­la­ra gebe kal­ma­ma­la­rı tav­si­ye edil­mek­te. Jama­ika bu süre­yi 612 ay ola­rak belir­ler­ken, El Sal­va­dor iki yıl ola­rak ifa­de etti.

Zika enfek­si­yo­nu Güney Ame­ri­ka ve Afrika’da sınır­lı kala­cak gibi görün­mü­yor. Zira dün­ya­nın çeşit­li ülke­le­rin­de spo­ra­dik de olsa olgu­lar görül­me­ye baş­lan­dı. Her geçen gün küçü­len dün­ya­da çözüm bek­le­yen prob­lem­ler de ortak olma­ya devam ediyor.

İlgili Haberler

Leave a Comment