Kanserde rehabilitasyonu yeni keşfediyoruz

gakyuz
Prof. Dr. Gül­se­ren Akyüz

KAN­SER / ARA­LIK 2015

Uza­yan orta­la­ma yaşam süre­si ile kan­ser kro­nik bir has­ta­lık hali­ne gelir­ken, bu has­ta­la­rın yaşam kali­te­si­nin sağ­lan­ma­sı da gide­rek önem kaza­nı­yor. Ken­di­si de anne ve baba­sı­nı kan­ser­den kay­be­den bir hekim olan Prof. Dr. Gül­se­ren Akyüz, yaşa­dı­ğı bu acı dene­yi­min ardın­dan onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yo­nun öne­mi­ni kav­ra­ya­rak çalış­ma­la­rı­nı bu konu üze­rin­de yoğun­laş­tır­mış. Mar­ma­ra Üni­ver­si­te­si Tıp Fakül­te­si, Fizik Teda­vi ve Reha­bi­li­tas­yon Ana­bi­lim Dalı ve Algo­lo­ji Bilim Dalı Öğre­tim Üye­si Prof. Dr. Akyüz, Bu has­ta­la­rın cid­di des­te­ğe ve yar­dı­ma ihti­ya­cı var. Hekim­ler bu has­ta­la­rı mut­la­ka Fizik Teda­vi ve Reha­bi­li­tas­yon (FTR) Heki­mi­ne yön­len­dir­me­li ve has­ta­la­rın des­tek alma­la­rı­nı sağ­la­ma­lı” diyor.

Ülke­miz­de kan­ser has­ta­la­rı­nın reha­bi­li­tas­yo­nu yete­rin­ce ilgi gös­te­ri­len bir alan mı?

Aslın­da göz ardı edi­len bir konu. Kan­ser has­ta­sı teş­his konul­du­ğu andan iti­ba­ren hak­lı ola­rak önce yaşam der­di­ne düşü­yor. Bu süreç­te önce­lik has­ta­nın hayat­ta kal­ma­sı­na yöne­lik teda­vi­le­rin plan­lan­ma­sı­na veril­me­li. Bu dönem­de FTR hekim­le­ri ola­rak tek bek­len­ti­miz; has­ta­la­ra kan­ser teda­vi­si için cer­ra­hi, kemo­te­ra­pi ya da rad­yo­te­ra­pi plan­la­rı yapı­lıp uygu­la­nır­ken has­ta­nın bu teda­vi­le­re baş­la­dı­ğı anda­ki var olan fonk­si­yo­nel duru­mu­nu tes­pit için bize yön­len­di­ril­me­si. Örne­ğin has­ta kan­ser teş­hi­si önce­si şeker has­ta­sı ise şeker has­ta­lı­ğı­na bağ­lı ola­rak nöro­pa­ti dedi­ği­miz sinir­le­ri­ni ilgi­len­di­ren bir tutu­lu­mu ola­bi­lir; bu durum kemo­te­ra­pi ilaç­la­rı­nın yan etki­si olan nöro­pa­ti ile üst üste gele­bi­lir. Önce­den bu duru­mun tes­pit edil­me­si has­ta­nın teda­vi­sin­de çok fay­da sağ­lar. Bazen bir doz kemo­te­ra­pi­den son­ra çok şid­det­li ağrı­lar baş­la­ya­bi­lir, has­ta ken­di­ni yor­gun his­se­de­bi­lir. Tüm bun­lar immo­bi­li­zas­yo­na yani hare­ket­siz­li­ğe yol aça­bi­lir. Açık­ça­sı gerek ağrı kont­ro­lü gerek­se hafif egzer­siz­ler ile hare­ket­siz­li­ğin azal­tıl­ma­sı çok önem­li­dir. Erken dönem­de onko­log­lar­la bera­ber, has­ta­la­rın ağrı­la­rı daha yeni baş­la­mış­ken, bir takım fonk­si­yon­la­rı daha tam kay­bet­me­den dev­re­ye gire­bi­lir­sek has­ta­la­rın daha az kayıp­la, bazen hiç kayıp olma­dan bu süreç­le­ri atlat­ma­sı­nı sağ­la­ya­bi­li­riz. Tabii ki has­ta­lık iler­le­dik­çe bu fay­da bir mik­tar aza­lı­yor, o zaman da has­ta­la­rın kayıp­la­rı ile bir­lik­te yeni hayat düze­ni­ne adap­te olma­la­rı­nı sağ­la­mak için çaba gösteriyoruz.

canserAğrı, kan­ser has­ta­la­rı­nı ne kadar etkiliyor?

Ağrı, kan­ser has­ta­la­rı­nın yüz­de 3050’sinde görü­lür ve en kor­ku­lan semp­tom­dur. İleri evre­ler­de görül­me sık­lı­ğı yüz­de 7080’lere kadar çıkar. Ağrı has­ta­lı­ğın baş­ka bir yere, daha çok da kemi­ğe atla­dı­ğı­nı gös­te­ren bir bul­gu. Kemik ağrı­sı da sinir ağrı­sı kadar şid­det­li­dir. Bazen bu ağrıy­la teş­his koya­bi­li­yo­ruz, bazen de teş­his kon­muş, teda­vi­si plan­lan­mış has­ta­nın ağrı­sı­nı daha kolay kont­rol altı­na ala­bi­li­yo­ruz. Bunun için de erken teş­his çok önem­li. Ağrı­nın baş­la­dı­ğı andan iti­ba­ren dev­re­ye gir­me­miz daha ağrı­lı dönem­le­re yöne­lik ola­rak has­ta­la­rı hem des­tek­li­yor hem başa çık­ma­la­rı­nı kolaylaştırıyor.

ERKEN TEDA­Vİ ŞİDD­ETLİ AĞRI­DAN KORUYOR

Kan­ser deği­şik neden­ler­le, özel­lik­le de tut­tu­ğu yere göre deği­şik ağrı­la­ra yol aça­bi­lir. İç organ ağrı­sı, kemik ağrı­sı, sinir ağrı­sı gibi tutu­lan doku­ya bağ­lı ola­bi­le­ce­ği gibi, örne­ğin meme kan­se­ri son­ra­sı lenf bez­le­ri alın­dı­ğın­dan kol­da len­fö­dem son­ra­sı da ağrı, şiş­lik ve kol­da ağır­lık his­si görü­le­bi­lir. Bir de bizim rast­lan­tı­sal ağrı dedi­ği­miz, kan­se­re eşlik eden has­ta­lık­la­rın neden oldu­ğu ağrı­lar ola­bi­li­yor. Örne­ğin zona fır­sat­çı dedi­ği­miz tür­den; kemo­te­ra­pi sonu­cu bağı­şık­lık sis­te­mi çok bas­kı­lan­dı­ğın­da orta­ya çıkan bir viral enfek­si­yon­dur. Böy­le durum­lar­da fark­lı önlem­ler alma­mız gere­ki­yor. Biz FTR hekim­le­ri için has­ta­la­rı­mı­zın fonk­si­yo­nel­li­ği, yaşam kali­te­si ve gün­lük akti­vi­te­le­rin­de bağım­sız olma­la­rı çok önemli.

Türkiye’de bu konu­da yeter­li miyiz?

Ben de bir has­ta yakı­nı ola­rak biz­zat göz­lem­le­dim ki, kan­ser teda­vi­si ile pri­mer ilgi­le­nen hekim­ler ken­di işle­rin­de çok iyi­ler. Bu konu­da hep­si­ne ken­di ailem adı­na müte­şek­ki­rim. Ancak doğal ola­rak işle­ri­nin yoğun­lu­ğu ve zaman dar­lı­ğı nede­niy­le ağrı, fonk­si­yo­nel­lik ve yaşam kali­te­si ile direkt ola­rak ilgi­len­me fır­sat­la­rı olmu­yor. Ağrı teda­vi­si ile uğra­şan algo­lo­ji dok­tor­la­rı ise doğal ola­rak ağrı teda­vi­si ve ağrı kont­ro­lü üze­ri­ne yoğun­la­şı­yor­lar. Açık­ça­sı fonk­si­yo­nel­lik ve yaşam kali­te­si­nin artı­rıl­ma­sı FTR hekim­le­ri­nin ilgi ala­nın­da­dır. FTR hekim­le­ri aynı zaman­da kan­ser has­ta­sı­nın gün­lük haya­tı­nı kolay­laş­tı­ra­cak, bağım­sız­lı­ğı­nı sağ­la­ya­cak bir yak­la­şım içe­ri­sin­de olu­yor. Ben­ce hemen her has­ta­ne­de onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yon, ağrı reha­bi­li­tas­yo­nu üze­rin­de çalı­şan hekim­le­rin olma­sı gerekiyor.

Mar­ma­ra Üni­ver­si­te­si Tıp Fakül­te­si, FTR Ana­bi­lim Dalı bün­ye­sin­de 5 yıl­dır onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yon konu­sun­da çalı­şı­yo­ruz. Üç buçuk yıl­dır da Algo­lo­ji Bilim Dalı­mı­za ait polik­li­nik­ler­de has­ta­la­ra ağrı­la­rı ile ilgi­li daha faz­la yar­dım­cı oluyoruz.

Sizin­ki gibi kaç mer­kez var?

Bil­di­ğim kada­rıy­la henüz yeter­li sayı­da mer­kez yok. Algo­lo­ji; Anes­te­zi­yo­lo­ji, FTR ve Nöro­lo­ji uzman­la­rı­na yan dal ola­rak veril­di. Algo­lo­ji kli­nik­le­ri doğal ola­rak ağrı teda­vi­si ile ilgi­le­ni­yor, oysa FTR kli­nik­le­rin­de fonk­si­yo­nel­lik ve yaşam kali­te­si de dev­re­ye giri­yor. Bu neden­le kan­ser has­ta­la­rı için Algo­lo­ji ve Onko­lo­jik Reha­bi­li­tas­yon des­te­ği­nin aynı kurum içe­ri­sin­de veri­le­bil­me­si has­ta için büyük avan­taj sağ­la­mak­ta. Şu anda ülke­miz­de onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yon üze­ri­ne çalı­şan mer­kez­ler daha çok len­fö­dem, özel­lik­le de meme kan­se­ri son­ra­sı görü­len len­fö­dem üze­rin­de yoğun­laş­mış durum­da. Tüm kan­ser has­ta­la­rı­nı içi­ne ala­cak şekil­de düzen­le­me­le­rin yapıl­ma­sı, onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yon hiz­met­le­ri­nin FTR kli­nik­le­rin­de yay­gın­laş­tı­rıl­ma­sı ve hemen hemen her kan­ser has­ta­sıy­la ilgi­le­nen FTR kli­nik­le­ri­nin oluş­tu­rul­ma­sı lazım. Biz, dört yıl önce Tür­ki­ye Fizik­sel Tıp ve Reha­bi­li­tas­yon Der­ne­ği çatı­sı altın­da Kan­ser Reha­bi­li­tas­yo­nu Çalış­ma Gru­bu” kur­duk. Rotas­yon talep­le­ri­ne de sıcak bakıyoruz.

Açık­ça­sı dev­le­tin de onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yon konu­sun­da­ki çalış­ma­la­rı des­tek­le­me­si şart. Daha önce SGK geri öde­me­le­rin­de onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yon var­dı, şim­di sade­ce len­fö­dem reha­bi­li­tas­yo­nu mev­cut. O yüz­den has­ta­ya onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yon uygu­la­dık diye belir­te­mi­yo­ruz, bu neden­le fonk­si­yo­nel­lik için yapı­lan bir­çok reha­bi­li­ta­tif teda­vi­yi rapor ede­mi­yo­ruz. Onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yon baş­lı­ğı altın­da teda­vi­ye yöne­lik yeni baş­lık­la­rın açıl­ma­sı has­ta­la­rı da bizi de rahat­la­tır. Bu konu­da bilim­sel des­tek iste­nir­se gerek kişi­sel ola­rak gerek­se Tür­ki­ye Fizik­sel Tıp ve Reha­bi­li­tas­yon Der­ne­ği adı­na her tür­lü yar­dı­ma hazırız.

2903ÖNCE­DEN HAS­TA­LAR ORTA­DA KALIYORDU

Bu ala­na ilgi gös­te­ril­me­ye baş­lan­ma­sıy­la neler değişti?

Daha önce­le­ri has­ta­lar kan­ser teda­vi­le­ri­ni aldık­tan son­ra eve gön­de­ril­mek­tey­di. Bize tesa­dü­fen, omuz ağrı­sıy­la, bacak ağrı­sıy­la ya da kolun­da şiş­lik­le gelen olur­sa onla­ra yar­dım­cı olu­yor­duk. Cer­rah­lar, Medi­kal Onko­log­lar ve Rad­yas­yon Onko­log­la­rı ile çalış­ma­ya baş­la­yın­ca far­kın­da­lık art­tı. Ney­se ki, bir­lik­te çalış­tı­ğı­mız tüm mes­lek­taş­la­rı­mız yap­tı­ğı­mız çalış­ma­la­ra ve sun­du­ğu­muz hiz­me­te yöne­lik büyük duyar­lı­lık gös­ter­di­ler. Bizim des­te­ği­mi­ze gerek­si­nim duy­duk­la­rı­nı düşün­dük­le­ri has­ta­la­rı hemen bize yönlendiriyorlar.

Teda­vi­de han­gi yak­la­şım­lar ön pla­na çıkıyor?

İlaçl­ard­an çok büyük des­tek alı­yo­ruz. Bir nöro­pa­tik ağrı­yı veya kemik ağrı­sı­nı kes­mek çok kolay olmu­yor. Bu ağrı­lı süreç­ler deği­şik neden­ler­le artı­yor ola­bi­lir. Örne­ğin bir rad­yo­te­ra­pi uygu­la­ma­sı son­ra­sı daha derin doku­la­ra ula­şa­bil­mek için cilt­te­ki doku­la­rın ölme­siy­le bera­ber kalın­laş­ma­lar olu­yor. Bir cer­ra­hi giri­şim­de o kadar çok böl­ge temiz­le­ni­yor ki, aynı anda kas­lar da çıka­rı­la­bi­li­yor. Kas gidin­ce hare­ket prob­le­mi orta­ya çıka­bi­li­yor. Örne­ğin kemik tümör­le­rin­de bazen eklem, kas ve kemik tama­men alı­nıp pro­tez takı­lı­yor. Ope­ras­yon önce­si ve son­ra­sı has­ta­nın neler kay­bet­ti­ği ve neler kay­be­de­ce­ği plan­la­nır ve ona uygun bir teda­vi prog­ra­mı oluş­tu­ru­lur­sa has­ta­nın kayıp­la­rı aza­lı­yor ve yeni haya­tı­na adap­tas­yo­nu kolaylaşıyor.

Kan­ser ağrı­sı bazen sade­ce ağrı kor­ku­sun­dan da kay­nak­la­na­bi­li­yor. Has­ta­lık iler­le­me­se bile, hiç­bir prob­lem kal­ma­sa bile ya ağrım olur­sa diye düşün­mek bile ağrı­yı tetik­le­ye­bi­li­yor. Bu yüz­den has­ta­la­rın aynı zaman­da çok cid­di psi­ki­yat­rik des­te­ğe ihti­ya­cı var. Aynı şekil­de has­ta­nın bakı­mın­dan birin­ci dere­ce sorum­lu olan­la­rın da bu yar­dı­ma ihti­ya­cı var. Kan­ser has­ta­lı­ğı­na bağ­lı orta­ya çıka­bi­lecek ank­si­ye­te, stres, kay­gı gibi duy­gu­du­rum deği­şik­lik­le­rin­de psi­ki­yat­ri­den des­tek alın­ma­sı gerekiyor.

Bu teda­vi­nin daha başa­rı­lı bir şekil­de uygu­la­na­bil­me­si için neler yapılmalı?

Onko­lo­jik reha­bi­li­tas­yon kav­ra­mı­nın içi­ne ağrı reha­bi­li­tas­yo­nu­nun yer­leş­me­si lazım. Teda­vi­de en önem­li nok­ta­lar­dan biri de heki­me güven oluş­ma­sı. Has­ta­nın ken­di­siy­le ilgi­le­nil­di­ğin­den emin olma­sı gere­ki­yor. Pozi­tif yak­la­şı­mın teda­vi­ye cid­di kat­kı­sı var. Biz­zat yaşa­dı­ğım için rahat­lık­la söy­le­ye­bi­li­rim ki bu ilgi ve heki­me duyu­lan güven has­ta­nın ağrı­sı­nı azalt­mak­ta cid­di bir etken. Ancak şu anki şart­lar­da bunu sağ­la­mak çok zor. Has­ta­la­rı değer­len­dir­mek, muaye­ne etmek, teda­vi pla­nı hak­kın­da konuş­mak için kla­sik has­ta muaye­ne süre­si yeter­li değil. O zaman daha az has­ta gör­me­niz gere­ki­yor, bu da yeter­siz kalı­yor. Açık­ça­sı kan­ser has­ta­sı­nı 10 daki­ka­da gön­de­re­mez­si­niz. Teda­vi pla­nın­dan, evde neler yapa­ca­ğı­na, neler yiye­ce­ği­ne kadar her şeyi anlatmalısınız.

İlgili Haberler

Leave a Comment