Genetik analizin hukuki sakıncaları nelerdir?

ayfer uyanik-logo.qxpOCAK 2015

Can­lı­la­rın gene­tik özel­lik­le­ri­nin orta­ya çıka­rıl­ma­sı işle­mi ola­rak tanım­la­na­bi­lecek olan gen ana­li­zi, has­ta­lık ris­ki­nin tah­mi­ni, taşı­yı­cı­la­rın tanım­lan­ma­sı, has­ta­lık teş­hi­si ve teda­vi şan­sı­nın belir­len­me­si ama­cıy­la Türkiye’de de uygu­la­nan bir yön­tem­dir. Bu yön­te­me baba­lı­ğın tes­pi­ti, istis­nai durum­lar­da cin­si­yet ter­ci­hi, hat­ta ata­la­rın kim oldu­ğu­na duyu­lan merak için de başvurulabilinmektedir. 

Sade­ce kişi­nin ken­di­si hak­kın­da değil akra­ba­sı, ırkı hat­ta insan­lık hak­kın­da veri kay­na­ğı ola­bi­lecek gen ana­liz sonuç­la­rı, maale­sef eko­no­mik kazanç kay­na­ğı ola­bi­lir; bazı dev­let­ler, işve­ren­ler veya sigor­ta şir­ket­le­ri tara­fın­dan ama­cı­na aykı­rı ola­rak kullanılabilir. 

İşte, insan denen meç­hu­lün sır­la­rı­na bir kapı ara­la­yan gene­tik prog­ram üze­rin­de­ki bu keşif­ler bir­çok huku­ki soru­nu da bera­be­rin­de getir­mek­te­dir. Konu­ya huku­ki açı­dan bakı­la­cak olur­sa: Her ne sebep­le olur­sa olsun, gen ana­li­zi, aynı zaman­da bir tıb­bi müda­ha­le­dir. Beden bütün­lü­ğü­ne yapı­lan bu müda­ha­le mut­la­ka ilgi­li­nin aydın­la­tıl­mış rıza­sı” ile ger­çek­leş­ti­ril­me­li­dir. Gene­tik ana­liz­de, kişi, ana­liz yön­te­mi ve kap­sa­mı, ola­sı komp­li­kas­yon­la­rı, elde edi­len rapo­run nere­de ve nasıl muha­fa­za edi­le­ce­ği konu­la­rın­da bil­gi­len­di­ril­me­li ve buna iliş­kin rıza­sı alın­ma­lı­dır. Rıza alın­ma­dan vücut bütün­lü­ğü­ne yapı­lan her müda­ha­le huku­ka aykı­rı­dır ve kişi­lik hak­la­rı­na müda­ha­le ola­rak değer­len­di­ri­lir. Gen ana­liz sonu­cun­da elde edi­len bil­gi­ler, o kişi­nin kişi­lik hak­kı­nın bir par­ça­sı­nı oluş­tu­ran kişi­sel veri­le­ri­dir. Avru­pa Bir­li­ğin­de bu veri­ler, Kişi­sel Veri­le­rin İşl­enm­esi Kar­şı­sın­da Ger­çek Kişi­le­rin Korun­ma­sı ve Veri­le­rin Ser­best Dola­şı­mı Yöner­ge­si” ile korun­mak­ta­dır. Türk huku­kun­da ise temel düzen­le­me Anayasa’da yer almak­ta­dır. AY m. 20, Her­kes, özel haya­tın ve aile haya­tı­na say­gı gös­te­ril­me­si­ni iste­me hak­kı­na sahip­tir. Özel haya­tın ve aile haya­tı­nın giz­li­li­ği­ne doku­nu­la­maz.” denil­dik­ten son­ra, 12.09.2010 tarih­lin­de Ana­ya­sa deği­şik­li­ği neti­ce­sin­de bu mad­de­ye geti­ri­len ekle, Her­kes, ken­di­siy­le ilgi­li kişi­sel veri­le­rin korun­ma­sı­nı iste­me hak­kı­na sahiptir./ Bu hak; kişi­nin ken­di­si ile ilgi­li kişi­sel veri­ler hak­kın­da bil­gi­len­dir­me, bu veri­le­re eriş­me, bun­la­rın düzel­til­me­si­ni veya silin­me­si­ni talep etmek ve amaç­la­rı doğ­rul­tu­sun­da kul­la­nı­lıp kul­la­nıl­ma­dı­ğı­nı öğren­me­yi kapsar./ Kişi­sel veri­ler, ancak kanun­da öngö­rü­len hal­ler­de veya kişi­nin açık rıza­sıy­la işlenebilir./ Kişi­sel veri­le­rin korun­ma­sı­na iliş­kin esas ve usul­ler kanun­la düzen­le­nir.”, denil­miş­tir. Anayasa’da bah­se­di­len kanu­ni düzen­le­me ile ilgi­li ola­rak 8 Hazi­ran 2012 tari­hin­de Baş­ba­kan­lı­ğa gön­de­ri­len Kişi­sel Veri­le­rin Korun­ma­sı Kanun Tas­la­ğı” bulun­du­ğu­nu söy­le­ye­bi­lir ve bir an önce yasal­laş­ma­sı­nı umut edebiliriz.

Diğer taraf­tan, Mede­ni Kanu­nu­muz­da yer alan kişi­lik hak­kı ve kişi­li­ğin korun­ma­sı­na iliş­kin hüküm­ler (m. 23 vd.) de, gene­tik ana­liz sonu­cu elde edi­len veri­ler bakı­mın­dan uygu­la­ma ala­nı bula­bi­lir: Huku­kun öngör­dü­ğü kural­lar göze­til­mek­si­zin gen ana­li­zi yapı­lan kişi­nin kişi­lik hak­la­rı ihlal edil­miş olur ve bu huku­ka aykı­rı­lı­ğa kar­şı ken­di­si­ni bazı dava­lar­la koru­ya­bi­lir veya zara­ra uğra­mış ise uğra­dı­ğı zara­rın taz­mi­ni­ni talep edebilir. 

Son söz: Has­ta­nın kişi­sel veri­le­rin korun­ma­sı bir an önce Kişi­sel Veri­le­rin Korun­ma­sı Kanu­nu ile düzenlenmelidir.

İlgili Haberler

Leave a Comment