Gelişimsel bozuklukları artıran yorgun yumurta ve sperm

Neslim Güvendeğer Doksat
Doç. Dr. Nes­lim Güven­de­ğer Doksat

Çocuk Ergen ve Genç Ruh Sağ­lı­ğı ve Has­ta­lık­la­rı Uzma­nı Dr. Nes­lim Güven­de­ğer Dok­sat, son yıl­lar­da endi­şe veri­ci şekil­de artan inter­net bağım­lı­lı­ğı­nın çocuk ve ergen­ler­de okul başa­rı­sı­nı, aile iliş­ki­le­ri­ni ve sos­yal etki­le­şi­mi olum­suz etki­le­di­ği­ne dik­kat çeke­rek, ebe­veyn­le­rin kolay­la­rı­na gel­di­ği için çocuk­la­rın bu alış­kan­lı­ğı­na göz yum­duk­la­rı­nı, ancak erken ted­bir alın­ma­yan durum­lar­da soru­nun çözü­mü­nün çok zor­laş­tı­ğı­nı söy­lü­yor. Dik­kat Eksik­li­ği Hipe­rak­ti­vi­te Bozuk­lu­ğu ve otizm gibi geli­şim­sel sorun­la­rın da art­tı­ğı­nı belir­ten Dok­sat, bunu çev­re­sel fak­tör­le­re bağ­lı ola­rak yor­gun sperm ve yor­gun yumur­ta­nın bir ara­ya gel­me­si­ne bağlıyor. 

Son yıl­lar­da çocuk ve ergen­ler­de ön pla­na çıkan ruh­sal sorun­lar­dan söz ede­bi­lir miyiz?

Çocuk ve ergen psi­ko­lo­ji­sin­de son sene­ler­de bazı has­ta­lık­la­rın teş­his koy­ma sık­lı­ğın­da bir artış görü­yo­ruz. Çağı­mı­zın has­ta­lı­ğı denen has­ta­lık­la­rın baş­ta gele­ni inter­net ve bil­gi­sa­yar bağım­lı­lı­ğı. İnt­ern­et kul­la­nı­mı yay­gın­laş­tı, tab­let kul­la­nı­mı ilko­kul­la­ra kadar gir­di. Hat­ta her evde en az iki tane tab­let olun­ca, anne ve baba­yı model alan çocuk­lar akıl­lı tele­fon kul­lan­ma­yı 2,53 yaşın­dan iti­ba­ren bili­yor­lar. Hat­ta anne ve baba­la­rı­nın çöze­me­di­ği uygu­la­ma­la­rı çözü­yor­lar. Eğer buna bu yaş­tan iti­ba­ren kısıt­la­ma getir­mez­sek kont­rol­süz bir şekil­de bil­gi­sa­yar ve inter­net kul­la­nı­mı artı­yor. 3 yaşın­da bir çocuk haya­li, tem­si­li oyu­na baş­lar. Eski­den kla­sik evci­lik, okul­cu­luk oyna­nır­dı. Şim­di bu yara­tı­cı oyun­lar yeri­ni sanal oyun­la­ra, sanal oyun­cak­la­ra bırak­tı. Kısıt­la­ma­dı­ğı­mız zaman önü alın­maz hale geli­yor. Çocu­ğun ders çalış­mak yeri­ne bil­gi­sa­yar başın­da vakit geçir­di­ği, uğru­na aile ile ile­ti­şim kur­mak­tan, arka­daş­la­rı ile sos­yal­leş­mek­ten kaçın­dı­ğı, dışa­rı bile çık­mak iste­me­di­ği for­ma­ta dönü­şü­yor. Bu artık bir bağım­lı­lık for­ma­tı olu­yor. Bil­gi­sa­ya­ra eri­şi­mi engellendi­ğin­de ger­gin, kız­gın ve öfke­li olu­yor bu çocuklar.

Kaç yaş­tan iti­ba­ren kar­şı­nı­za geli­yor bu çocuk­lar?

Sık­lık­la 1112 yaşın­dan iti­ba­ren cid­di bağım­lı­lık­lar görü­yo­ruz. 1415-16 yaş iti­ba­rıy­la mak­si­mum düze­ye çıkı­yor. Ergen­li­ğe ulaş­tık­tan son­ra bunu kısıt­la­mak, engel­le­mek nere­dey­se imkan­sız hale geli­yor. Ergen­lik döne­mi­nin isyan­la­rı ile bir­lik­te yoğun­la­şın­ca anne-baba­lar artık çocu­ğa hük­me­de­mez nok­ta­ya geli­yor. Çare­siz kalıp fiş­ten çeki­yor­lar, engel­li­yor­lar ama o nok­ta­da da çok cid­di kız­gın­lık­lar ve öfke pat­la­ma­la­rı yaşanıyor. 

neslim-internet11

Nasıl bir teda­vi uygu­lu­yor­su­nuz? Aile­ler bu durum­da ne yap­ma­lı?

Aile içi ile­ti­şi­mi, çocu­ğun sos­yal ile­ti­şi­mi­ni yeri­ne koy­ma­ya çalı­şı­yo­ruz. Hem çocu­ğa hem aile­ye bir takım yapı­lan­dı­rıl­mış dav­ra­nış­çı yön­tem­ler öne­ri­yo­ruz. Bunun yanı sıra kul­lan­dı­ğı­mız bir takım ilaç­lar var. Bağım­lı­lık meka­niz­ma­sı­nı beyin­den çevi­ren, ödül­len­me meka­niz­ma­sı­nı kıran ilaç­lar bun­lar. Fakat bu uzun ince bir yol. Emek isti­yor. Yarım veya tam bir aka­de­mik dönem­de okul başa­rı­sın­da­ki düşü­şü engel­le­ye­mi­yo­ruz. Aile içi olum­suz çocuk-ebe­veyn iliş­ki­si­ne en azın­dan bir dönem engel ola­mı­yo­ruz. İllneslim-otizm-autism11a ki fay­da­mız olu­yor, ama iş olduk­tan son­ra bunu geri­ye çevir­me­nin hiç kolay olma­dı­ğı­nı bili­yo­ruz. O neden­le naçi­za­ne tav­si­ye­miz, çocuk­la­ra akıl­lı tele­fon satın alma yaşı en azın­dan 12 olma­lı. Okul önce­si dönem­de bil­gi­sa­yar oyun­la­rı ile illa tanış­tı­rıl­sın, arka­daş­la­rı­nın bil­di­ği bili­şim dün­ya­sın­dan çocuk mah­rum kal­ma­ma­lı ama kla­sik oyun­cak­lar ile bil­gi­sa­yar oyun­la­rı ara­sın­da bir den­ge kurul­ma­sı gere­ki­yor. Bil­gi­sa­yar oyun­la­rı en faz­la dört­te biri­ni, üçte biri­ni kap­la­ma­lı. Bunun dışın­da kla­sik oyun­la­rın oynan­ma­sı gere­ki­yor. Bu da okul önce­si dönem­de yarım saat, 45 daki­ka­lık bil­gi­sa­yar, tab­let kul­la­nı­mı­na teka­bül ediyor. 

Ebe­veyn­ler bunu bil­mi­yor mu yok­sa bil­dik­le­ri hal­de engel mi olmuyorlar?

Kolay­la­rı­na geli­yor. Çocu­ğu oturt­mak için, sakin­leş­tir­mek için göz yumu­yor­lar. Eski­den de tele­viz­yon var­dı. Tele­viz­yon açı­lır, çocuk­lar tele­viz­yon başın­da bek­le­ti­lir­di. O dönem­de de çok net silik otizm tab­lo­su görür­dük. İçe kapan­ma, konuş­ma­ma, göz kon­ta­ğın­da kay­bol­ma, sos­yal ve top­lum­sal etki­le­şi­me gir­mek­ten tama­mıy­la uzak­laş­ma şek­lin­de ade­ta yalan­cı otizm tab­lo­su­na girer­ler­di. Şim­di de bunun yeri­ni bil­gi­sa­yar oyun­la­rı aldı. 

Bel­li bir reçe­te var mı çocu­ğu inter­net bağım­lı­lı­ğın­dan koru­ya­cak?

İlk­öğr­et­im döne­miy­le bera­ber eği­tim haya­tı­na giren tab­let­le­rin haf­ta içi tama­miy­le ders amaç­lı kul­la­nıl­ma­sı, oyun amaç­lı kul­la­nıl­ma­ma­sı gere­ki­yor. İlk­ok­ul dör­de, beşe kadar tab­let ders­ten son­ra kal­dı­rıl­ma­lı. Sade­ce haf­ta sonu bu oyun­la­rın bir buçuk saati geç­me­yecek şekil­de oynan­ma­sı­na izin veri­le­bi­lir. 678’inci sınıf­lar­da süre biraz daha artı­rı­la­bi­lir. Haf­ta sonu iki buçuk saati geç­me­yecek şekil­de, haf­ta içi de sade­ce bir gün izin veri­le­bi­lir. Aile­ler haf­ta içi de der­si­ni bitir­sin açsın” şek­lin­de tole­rans gös­te­re­bi­li­yor­lar ama görü­lü­yor ki o ders ya hız­lı yapı­lı­yor, ya da oyun­dan der­se hiç geçi­le­mi­yor. Lise döne­mi­ne gel­miş bir çocuk­ta, eğer biz bu ted­bir­le­ri daha önce aldıy­sak, artık bu sınır­la­ma­la­rı çok faz­la koya­mı­yo­ruz. Onla­rın oto­kont­rol­le­ri daha faz­la geliş­miş oluyor. 

KİŞ­İL­E­RİN STRE­Sİ ARTTI

Dik­kat Eksik­li­ği Hipe­rak­ti­vi­te Bozuk­lu­ğu ve otizm­de yaşa­nan artı­şı neye bağ­la­ya­bi­li­riz?

Bu konu çok sık tar­tı­şı­lı­yor. Aca­ba has­ta­lı­ğın orta­ya çık­ma sık­lı­ğı mı yok­sa baş­vu­ru ve teş­his koy­ma ora­nı mı art­tı? İşin için­den çıka­ma­dı­lar. Aslın­da her iki­si­nin de art­tı­ğı bili­ni­yor. Has­ta­lık­lar da artı­yor, çün­kü hep­si anne­nin kar­nın­da mey­da­na gelen geli­şim­sel geri­lik, geli­şim­sel gecik­me ile kod­la­nan yapı­sal bozuk­luk­lar. Kro­mo­zal, bey­nin orga­nik bozuk­lu­ğu ile orta­ya çıkan has­ta­lık­lar. Bili­ni­yor ki küres­sel­le­şen, endüst­ri­yel­le­şen dün­ya­da kişi­le­rin stre­si çok art­tı. Hem anne­nin hem baba­nın stre­si artın­ca yor­gun yumur­ta, yor­gun sperm bir ara­ya geli­yor. Yor­gun olma­ya­nı yok gibi. İyims­er ihti­mal­le en az yor­gun olan­la­rı bir ara­ya geli­yor. Gebe­lik süreç­le­ri de daha zor geçi­yor. Has­ta­lık­lar, eko­no­mik güç­lük­ler, ruh­sal bozuk­luk­lar, aile içi mut­suz­luk­lar art­tı. Çocuk sahi­bi olmak her zaman mut­lu­luk getir­mi­yor. Gebe­lik süre­ci her zaman mut­lu geç­mi­yor. Stres­li gebe­lik diyo­ruz buna. Tok­sik mad­de­le­re, rad­yas­yo­na, rad­yo­lo­jik, kan­se­ro­jen mad­de­le­re maruz kal­ma ris­ki art­tı. Viral enfek­si­yon­lar çeşit­le­ne­rek artı­yor. Bütün bun­la­rın beyin­den kay­nak­la­nan has­ta­lık­la­rın ora­nı­nı artır­dı­ğı­nı biliyoruz.

BEBEK­LER­DE DEP­RES­YO­NA DİKKAT!

Bu has­ta­lık­la­rın teş­hi­sin­de artış olma­sı teda­vi­ye olum­lu yan­sı­yor mu?

Avan­ta­jı oldu. Bu çocuk­la­rın erken yaş­ta teda­vi­ye baş­la­ma­sı gere­ki­yor. Otis­tik bozuk­luk­ta bunneslim-otistikcocukdan 10 yıl önce 3,-4 yaşın­da yaka­la­dı­ğı­mız­da mut­lu olur­duk. Şim­di yaka­la­ya­bil­me yaşı 22,5’a kadar düş­tü. Bey­nin plas­ti­si­te özel­li­ği, yoğ­rul­ma potan­si­ye­li faz­lay­ken çok faz­la bil­gi ya da şart­lan­ma endük­le­ne­bi­li­yor. Özel eği­tim­den fay­da gör­me şan­sı çok daha faz­la arta­bi­li­yor. 3 ve 4’üncü sını­fa gel­miş bir çocuk DEHB ile teş­his edil­di­ğin­de haya­ta cid­di bir kayıp­la baş­lı­yor ve devam ediyor. 

Dep­res­yo­nun da çocuk­lar­da art­tı­ğı­nı bili­yo­ruz, kaç yaşa kadar indi? 

Bebek­lik dep­res­yon­la­rı var. Anne-çocuk, ebe­veyn-çocuk ara­sın­da ilk 6 ay ve ilk 6 yaş­ta sağ­lık­lı bağ­lan­ma kurul­ma­sı gere­ki­yor. Sağ­lık­lı bağ­lan­ma çocu­ğun mad­de­sel ve mane­vi ihti­yaç­la­rı­nın hep­si­nin ebe­veyn tara­fın­dan kar­şı­lan­ma­sı ile olur. Dep­re­sif olan ebe­veyn bunu yapa­ma­dı­ğı an güven­siz bağ­lan­ma orta­ya çıkı­yor. Bebek­ler­de ilk sin­yal dep­res­yon oluyor. 

Bebek­le­rin dep­res­yo­na gir­di­ği­ni nasıl anlayacağız?

Uyku-uya­nık­lık ritm­le­ri bozu­la­bi­li­yor, kolik san­cı­sı arta­bi­li­yor, gece kolay yatış­tı­rı­la­maz bir hale dönü­şü­yor, gün boyu ağlı­yor­lar, yeme düzen­le­ri bozuluyor. 

Kolik san­cı deyip geçiş­ti­ri­le­bil­me ihti­ma­li de var gibi?

Mide-bar­sak sis­te­mi dedi­ği­miz şey 7 ay, 8 aydan son­ra bel­li bir oran­da geliş­miş­tir. Kolik ağla­ma­nın azal­ma­sı bek­le­nir. Ancak bu çocuk­lar yoğun san­cı çeker, uzun bir dönem çok ağla­dık­tan son­ra pro­tes­to döne­mi bitin­ce müt­hiş bir biçim­de içe kapa­nır­lar. Sos­yal reak­si­yon­lar aza­lır, göz kon­ta­ğı aza­lır, kay­bo­lur, konuş­ma yete­ne­ği geliş­miş­se bile kay­be­di­le­bi­lir, yine yalan­cı bir otizm tab­lo­su­na girer­ler. Buna tep­ki­sel bağ­lan­ma bozuk­lu­ğu deni­yor. Bir anlam­da çocuk­luk döne­mi dep­res­yo­nu ola­rak da kabul ediliyor. 

Ebe­veyn için fark etme­si çok kolay ola­ma­ya­bi­lir, değil mi?

Ebe­veyn bunu çok iyi anla­ya­ma­ya­bi­li­yor. Has­ta­lan­dı­ğı­nı düşü­nü­yor­lar, yakış­tı­ra­mı­yor­lar. Bazen görü­yor­lar ama fark etmi­yor­lar. Çev­re­den çok faz­la geri bil­di­rim gel­di­ğin­de açıp inter­ne­te bakı­yor­lar. Ora­da da otiz­mi görün­ce panik ve kor­ku için­de bize geliyorlar. 

AYIRT ETMEK ÇOK ZOR

Sizin için bu tab­lo ile otiz­mi ayırt etmek kolay olu­yor mu?

Bizim için, yaş küçük­se otizm ile tep­ki­sel bağ­lan­ma bozuk­lu­ğu­nu sıfır kilo­met­re­de ayırt etmek hemen hemen imkan­sız. 1,53 yaş­la­rı ara­sın­da bire bir aynı olu­yor­lar. Eğer daha önce konu­şup daha son­ra bu yete­nek­le­ri kay­bet­tiy­se bizim için bir avan­taj. Her durum­da özel eği­ti­me baş­la­tı­yo­ruz. Eği­tim­le uya­ran­la­rın yeri­ne gel­me­si, sağ­lık­lı bağ­lan­ma­nın tek­rar mey­da­na gel­me­si için bütün ted­bir­le­rin alın­ma­sın­dan son­ra tep­ki­sel bağ­lan­ma bozuk­lu­ğun­da tab­lo 3 ay için­de geri dönü­yor, 6 ayda tama­men düze­li­yor. Otis­tik bozuk­luk çok daha uzun ve ince bir yol. Teda­vi­den teş­hi­se gidebiliyoruz. 

Tüm bu çocuk­lar aile hekim­le­ri­ne ya da baş­ka hekim­le­re psi­ko­ma­tik şika­yet­ler­le gele­bi­li­yor­lar mı? 

Önle­ne­me­yen ref­lü­sü olan çok faz­la çocuk var. Bun­la­rın büyük oran­da psi­ko­so­ma­tik oldu­ğu­nu bili­yo­ruz. Der­mo­to­lo­jik has­ta­lık­lar; viti­li­go dedi­ği­miz beyaz­la­ma­lar, alan alan saç­la­rın dökül­me­si, man­tar has­ta­lık­la­rı­nın sık tek­rar­la­ma­sı, sedef has­ta­lı­ğı­nın alev­len­me dönem­le­ri­nin çoğu psi­ko­sa­ma­tik­tir. Uyku uya­nık­lık rit­mi­nin bozul­ma­sı, işta­hın kapan­ma­sı psi­ko­lo­jik ola­bi­lir. Ergen­ler­de adet düzen­siz­li­ği poli­kis­tik over ola­bi­le­ce­ği gibi ruh­sal stre­sör­ler etki­li olabilir. 

İLAÇ TEDA­Vİ­S­İN­DEN KORKMAYIN

Son ola­rak söy­le­mek iste­di­ği­niz bir şey var mı?

İlaç teda­vi­sin­den kork­ma­sın­lar. Yetiş­kin teda­vi­sin­de kul­la­nı­lan pek çok yeni ajan­lar var. Bun­la­rın bir kıs­mı çocuk ve ergen psi­ki­yat­ri­sin­de de kul­la­nıl­ma­ya baş­lan­dı. Bir kıs­mı­nın bel­li bir yaş­tan son­ra kul­la­nı­mı için FDA ona­yı alın­dı. Dola­yı­sıy­la ilaç­la­rı­mız var. İlaca kar­şı bakış açı­sıy­la gelen ebe­veyn­ler çok. Bu nok­ta­da doğ­ru teş­his çok önem­li. Eğer teş­his doğ­ruy­sa, ila­cın artı ve eksi­si iyi hesap­lan­mış­sa bu çocuk­la­rı ilaç teda­vi­siz bırak­ma­ya hak­kı­mız yok diye düşü­nü­yo­rum. Küçük yaş­ta çözüm alın­dı­ğın­da geli­şim­sel basa­mak­lar ıska­lan­ma­mış ya da çok az zede­len­miş olu­yor. İlaç teda­vi­si­nin artı­la­rı­nın daha faz­la ola­ca­ğı vaka­lar­da dok­tor tav­si­ye etti­ği hal­de ilaç kul­lan­ma­yıp diren­mek işi yoku­şa sür­mek demek olu­yor. Dik­kat Eksik­li­ği Hipe­rak­ti­vi­te Bozukluğu’nda kul­lan­dı­ğı­mız kır­mı­zı reçe­te­li ila­cı­mız var, uya­rı­cı grup­tan sti­mü­lan dedi­ği­miz, bun­la­rın hiç­bi­ri hekim­le­ri­mi­zin tav­si­ye etti­ği kul­la­nım şekil­le­ri ve doz­lar­da bağım­lı­lık yap­mı­yor. Tam ter­si­ne teda­vi edil­me­miş DEHB’te yüz­de 5060 ora­nın­da dav­ra­nım bozuk­lu­ğu eşlik ede­bi­li­yor. Dav­ra­nım bozuk­lu­ğu­nun en önem­li belir­ti­si mad­de ve alkol kötü­ye kul­la­nı­mı. Hiç­bir çocuk­ta büyü­me ve geliş­me geri­li­ği soru­nu gör­me­dim. Uyku kaçı­rı­yor­sa, iştah kapa­tı­yor­sa bel­li saat ara­lı­ğın­da veri­yo­ruz. Tik­le­ri artı­rır mı? Evet, çok cid­di tik soru­nu olan çocuk­lar­da ya ver­mi­yo­ruz ya çok dik­kat­li kul­la­nı­yo­ruz. Epi­lep­tik nöbe­ti artı­ra­bi­lir. Aile­sin­de sara has­ta­lı­ğı olan birey­ler­de mut­la­ka beyin elekt­ro­su çek­ti­ri­yo­ruz. Sıfır kilo­met­re­de kalp elekt­ro­su çek­ti­ri­yo­ruz. Her durum­da risk var­sa veri­yo­ruz veya ver­mi­yo­ruz ama bunu bilinç­li ola­rak yapıyoruz.

İlgili Haberler

Leave a Comment