Geleceğin trendi: Genotipe göre ilaç

Besin­le­ri oldu­ğu gibi ilaç­la­rı da fark­lı meta­bo­li­ze edi­yo­ruz. Bazı­la­rı­mız nor­mal doz­lar­dan bek­le­nen fay­da­yı sağ­lı­yor ama hız­lı meta­bo­li­zer­ler mutat doz­lar­dan iste­nen fay­da­yı göre­mez­ken, yavaş meta­bo­li­zer­ler ila­cın tok­sik etki­le­ri nede­niy­le teda­vi­den faz­la zarar görü­yor. Üskü­dar Üni­ver­si­te­si Kli­nik Far­ma­ko­ge­ne­tik Labo­ra­tu­va­rın­da üni­ver­si­te­ye ait psi­ki­yat­ri has­ta­ne­sin­de teda­vi gören has­ta­la­rın ilaç-kan düzey­le­ri ölçü­lüp geno­tip­le­ri belir­le­ne­rek kişi­ye özel teda­vi prog­ra­mı uygulanıyor. 

selma ozilhan
Uzm. Ecza­cı Sel­ma Özilhan

Uzm. Ecza­cı Sel­ma Özil­ha­n­’a göre, hekim­ler şu an için direnç gös­ter­se de gele­cek­te tüm has­ta­lık­lar­da bu yön­temin kul­la­nı­mıy­la gerek­siz ve yan­lış doz­da ilaç kul­la­nı­mı­nın önü­ne geçilebilecek. 

İlaç-kan düze­yi çalış­ma­la­rı han­gi amaç­la başlamış? 

Organ nak­lin­de vücut orga­nı red­de­ce­ği için immün sis­te­mi bas­kı­la­yan ilaç­lar kul­la­nı­lı­yor. İmm­üns­üpr­es­anl­ar­ın da tok­sik etki­si çok faz­la. İlk ilaç kan düze­yi çalış­ma­sı bun­lar­la yapıl­mış. Arka­sın­dan diğer ilaç­la­ra da uyarlanmış. 

Siz neler yapı­yor­su­nuz?  

Üskü­dar Üni­ver­si­te­si Kli­nik Far­ma­ko­ge­ne­tik Labo­ra­tu­va­rın­da teda­vi­yi birey­sel­leş­tir­mek adı­na bir çalış­ma baş­lat­tık. Tıp­ta son trend kişi­ye özel teda­vi. Amaç, haute coutu­re dedi­ği­miz, ter­zi diki­şi, tama­men sizin gene­tik ve feno­ti­pik özel­lik­le­ri­ni­ze bağ­lı ola­rak en uygun ila­cı, en uygun doz­da ve en uygun zaman­da alma­nı­zı sağ­la­mak. Bu şekil­de kişi­sel kaza­nım­la­rın yanı sıra ulu­sal geli­re de önem­li bir kat­kı sağ­la­nı­yor. Gerek­siz ilaç hiç­bir şekil­de veril­mi­yor. Kişi­ye özel teda­vi­de üç ana çalış­ma yapı­lır genel kural ola­rak. Önce­lik­le hekim teş­his koyar ve kişi­den geno­tip ister. Gen­le­ri­miz­de kalıt­sal ola­rak taşı­dı­ğı­mız bozuk­luk­lar, mutas­yon­lar değiş­mez. O yüz­den gene­to­pi­niz değiş­mez. Ama kah­ve içi­yor­su­nuz, siga­ra içi­yor­su­nuz, alkol alı­yor­su­nuz, yaşam tar­zı­nız da önem­li. Hare­ket­li bir yaşam mı yaşı­yor­su­nuz, spor yapı­yor musu­nuz, sürek­li otu­ran bir kişi­si misi­niz? Teda­vi­de kul­lan­dı­ğı­nız baş­ka ilaç­lar­la bir­lik­te tüm bun­lar gene­tik özel­lik­le­ri­niz­le bir­lik­te feno­ti­pi­ni­zi oluşturur.

Nasıl işli­yor bu süreç?

Has­ta önce dok­to­run seç­ti­ği bir mutat doz­da ila­cı alır. Yak­la­şık beş yarı­lan­ma ömrü sonun­da has­ta­dan kan alı­nır ve kan düze­yi tes­pit edi­lir. Eğer meta­bo­liz­ma­nız nor­mal­se ve kli­nik de iyi gidi­yor­sa teda­vi­ye o şekil­de devam edi­lir. Olma­sı gere­ken dozun üstün­de ya da altın­da bir değer görü­lür­se has­ta­nın ya geno­ti­pik ya da feno­ti­pik özel­lik­le­rin­de bir deği­şik­lik var­dır. Ter­ci­he göre geno­ti­pe ya da feno­ti­pe gön­de­ri­yo­ruz. Has­ta­nın enzim gene­ti­ği­ni ölçüyoruz. 

Ter­ci­hi neye göre yapıyorsunuz?

O ter­ci­hi heki­me bıra­kı­yo­ruz ama bizim ter­ci­hi­miz fenotiptir. 

Sonu­cun­da han­gi bil­gi­le­ri elde ediyorsunuz?

İlacı kara­ci­ğer­de meta­bo­li­ze eden Stock­holm P CYP450 enzim­le­ri­nin nasıl çalış­tı­ğı hak­kın­da bil­gi sahi­bi olu­yo­ruz. CYP2D6 enzi­mi için diyo­ruz ki, has­ta nor­mal meta­bo­li­zör, yavaş meta­bo­li­zör, hız­lı meta­bo­li­zör, ara meta­bo­li­zör. Nor­mal meta­bo­li­zör­ler mutat doz­da­ki ila­ca doğ­ru yanıt veren kişi­ler­dir. Ara meta­bo­li­zör­ler mutat doz­da ila­cı bek­le­nen­den biraz daha az meta­bo­li­ze eden, yavaş meta­bo­li­zör­ler ise ila­cı o yol­dan hiç meta­bo­li­ze etme­yen birey­ler­dir. Yavaş meta­bo­li­zör­ler­de mutat doz­da ilaç­ta bile tok­sik etki­ler orta­ya çıka­cak­tır. Bu da bir süre son­ra çok cid­di yan etki­ler­le kar­şı­la­şa­ca­ğı­mız anla­mı­na gelir. İlac­ın dozu­nun mut­la­ka azal­tıl­ma­sı gere­kir. Ara meta­bo­li­zör­ler­de de doz ayar­la­ma­sı kont­rol­lü yapıl­ma­lı. Hız­lı meta­bo­li­zör­ler­de ise has­ta ila­cı alıp hiç­bir etki­si­ni gör­me­den atı­yor. Onlar­da da yük­sek doz ver­mek gerekir. 

selma ozilhan-gen-2Kaç ilaç­ta yap­tı­nız şim­di­ye kadar? 

Nörop­si­ki­yat­ri­de yak­la­şık 60 tane ilaç var. Bun­la­rın tümü­ne bakıyoruz. 

Tüm ilaç­lar için uygu­la­na­bi­lir mi?

Tür­ki­ye­’­de popü­las­yo­nun çok önem­li bir kıs­mı tan­si­yon has­ta­sı, diya­bet has­ta­sı. Aslın­da tüm bun­la­ra yapıl­ma­sı gere­kir. Ancak bu konu­da hekim­ler cid­di bir defans gösteriyorlar. 

Neden?

Onla­ra sor­mak lazım. Bu işe ilk baş­la­dı­ğımz­da ken­di hekim­le­ri­miz­den bile Bunun yap­tı­rı­mı nedir, cezai müey­yi­de­si var mı, beni mi kont­rol edi­yor­sun” gibi bir defans­la kar­şı­laş­tık. Oysa şim­di hekim­le­ri­miz bu tes­te bak­ma­dan ila­cı ya da dozu­nu değiş­tir­mi­yor­lar ve çok mem­nun­lar. Ama genel ola­rak hekim­le­ri­miz, Has­ta­nın tan­si­yo­nu düş­müş mü düş­müş, bana ne ila­cın düze­yin­den” diyor. 

Tan­si­yon düş­me­yin­ce ne yapıyor?

İlacı değiş­ti­ri­yor. Dene­me-yanıl­ma yön­te­miy­le uzun bir süreç­ten geçi­yor. Bu ara­da dün­ya­nın ila­cı boş yere alı­nı­yor, has­ta yıpranıyor. 

Kan­ser teda­vi­sin­de çok fay­da­lı olmaz mı?

Kemo­te­ra­pi­de belir­li pro­to­kol­ler var. Diye­lim over kan­ser­le­rin­de tüm dün­ya­da Tak­san Pla­tin pro­to­ko­lü uygu­la­nı­yor. 6 kür bu ila­cı alı­yor­su­nuz. Bu da mini­mum 6 ay, orta­la­ma 8 ay demek. Eğer ila­cı hız­lı meta­bo­li­ze edi­yor­sa­nız 8 ay boşu­na geç­miş olu­yor. Kan­ser­de, özel­lik­le agre­sif kan­ser­ler­de bu çok önem­li bir zaman. Ama ora­da da bir direnç var. 

Yurt dışın­da nasıl bir uygu­la­ma var?

Kemo­te­ra­pi has­ta­la­rı­na mut­la­ka geno­tip­le­me yapı­lı­yor. Ağrı kon­ro­lün­de de yapı­lı­yor. Aynı man­tık­la uygun ağrı kesi­ci seçiliyor. 

Bunun yay­gın­laş­tı­rıl­ma­sı için pro­je­le­ri­niz var mı? 

Biz bütün İst­anb­ul hal­kı­na yöne­lik bir pro­je yap­mak isti­yo­ruz. Sade­ce nörop­si­ki­yat­ri ilaç­la­rı değil, kar­di­yo­vas­kü­ler ilaç­lar, diya­bet ilaç­la­rı için kul­la­nı­la­bi­lecek bir geno­tip­le­me ve feno­tip­le­me. İst­anb­ul Kal­kın­ma Ajan­sı pro­je­mi­zi kabul eder­se bu çalış­ma­yı ücret­siz ola­rak yapa­ca­ğız. En azın­dan hekim­ler­de far­kın­da­lık yara­ta­bi­li­riz. Hekim nasıl lipit koles­te­rol tayi­ni isti­yor­sa bunu da aynı şekil­de iste­me­si lazım. 


 

Bon­za­inin peşin­de dedek­tif gibi çalışıyorlarselma ozilhan-bonzai

Labo­ra­tu­var­da aynı zaman­da uyuş­tu­ru­cu ana­li­zi de yapı­yor­su­nuz. Sizin yap­tı­ğı­nız ana­li­zin far­kı ne? 

Ana­li­tik par­kur­da en ile­ri ciha­zı aldık. Bu cihaz­da­ki bütün ana­liz­ler gold stan­dart ola­rak kabul edi­li­yor ve bir baş­ka sis­tem­de doğ­ru­lan­ma­sı gerek­mi­yor. Şu ana kadar Tür­ki­ye­’­de yapıl­mış bütün uyuş­tu­ru­cu tara­ma­la­rı da beya­na daya­lı­dır. Biz kanı­ta daya­lı bir tara­ma çalış­ma­sı yap­mak iste­dik. 6 bin kişi­ye ücret­siz hiz­met vereceğiz.

Kim talep edecek bu testi?

Bir anne yap­tı­ra­bi­lir, kurum­lar iste­ye­bi­lir. Nor­mal­de sizin böy­le bir ana­liz yap­tır­ma­nız için çocu­ğu­nu­zu ihbar etme­niz gere­ki­yor. Bura­da ihbar gerek­mi­yor. Eğer çocu­ğu­nuz­dan şüp­he­le­ni­yor­sa­nız ihbar etme­den uyuş­tu­ru­cu kul­la­nıp kul­lan­ma­dı­ğı­nı öğrenebiliyorsunuz. 

Şu ana kadar kaç kişi­ye yaptınız?

500’ün üze­rin­de örne­ği­miz var şu anda.

Sonuç ne gös­te­ri­yor, anne­ler şüp­he­len­mek­te hak­lı mı?

Çoğu hak­lı.

Bon­zai mi çıkı­yor çoğunlukla?

Hep­si çıkı­yor. Bon­zai tah­min­le­rin aksi­ne daha az. Daha çok esrar ve ecs­tasy çıkı­yor. Amfe­ta­min­ler çok yay­gın. Ardın­dan koka­in geli­yor. Opi­at­lar daha az. Bon­za­inin çok değiş­ken bir dina­mi­ği var. Eğer koka­ine baka­cak­sa­nız dün­ya­nın her yerin­de ben­zo­ilek­go­nin diye bir mad­de­yi arar­sa­nız bulur­su­nuz. Ama bon­zai böy­le değil. Bu mad­de­ler önce bilim adam­la­rı tara­fın­dan ilaç ola­rak sen­tez­len­miş­ler. Son­ra kafa yapı­cı etki­le­ri­ni fark etmiş­ler. İlk baş­lar­da inter­net­te falan gayet güzel legal bir şekil­de satıl­mış. Ne zaman bu kriz­ler orta­ya çıkıp bu mole­kül­ler deşif­re olmuş bun­la­ra hemen yasal müey­yi­de, takip, kont­rol gel­miş. Bunun üze­ri­ne yeni sen­tez­le­re git­me­ye başlamışlar. 

Kaç tane var bu moleküllerden?

2010 yılın­da 3 tane var­mış piya­sa­da. 2012 yılın­da sayı­la­ma­ya­cak kadar çok faz­la. 2010 yılın­da mar­ke­tin yüz­de 80’ini CVH 018 ve 073 oluş­tu­rur­ken 2012’ye gelin­di­ğin­de bun­lar yüz­de 10’a düş­müş. Çün­kü deşif­re olmuş­lar. Şu anda çok faz­la. Deşif­re ola­nın yeri­ne yeni­si çıkı­yor. Bu yüz­den takip edil­me­si de çok zor. Biz bura­da tüm mole­kül­le­ri araştırıyoruz.

İlgili Haberler

Leave a Comment