Doktor her antibiyotiğin direnç durumunu bilmek zorunda

Anti­bi­yo­tik empi­rik kullanılmalı

serhat_unal
Prof. Dr. Ser­hat Ünal

Prof. Dr. Ser­hat Ünal kim­dir?
Hacet­te­pe Üni­ver­si­te­si Tıp Fakül­te­sin­de görev yap­mak­ta­olan Prof. Dr. Ser­hat Ünal 1989 yılın­da doçent, 1995 yılın­da pro­fe­sör kad­ro­su­na atan­dı. 1991 yılın­dan iti­ba­ren Hacet­te­pe Üni­ver­si­te­si Tıp Fakül­te­si İç Has­ta­lık­la­rı Ana­bi­lim Dalı İnf­eks­iy­on Has­ta­lık­la­rı Üni­te Öğre­tim Üye­si ola­rak çalış­mak­ta olan Prof. Dr. Ünal, 20012013 yıl­la­rı ara­sın­da İç Has­ta­lık­la­rı Ana­bi­lim Dalı Baş­ka­nı, 20062011 yıl­la­rı ara­sın­da ise Hacet­te­pe Üni­ver­si­te­si Tıp Fakül­te­si Deka­nı ola­rak görev yap­tı. 2013 yılın­da İnf­eks­iy­on Has­ta­lık­la­rı ve Kli­nik Mik­ro­bi­yo­lo­ji Ana­bi­lim Dalı Baş­kan­lı­ğı­na seçi­len Ünal, bu göre­vi­ni halen yürüt­mek­te­dir. Kli­nik Mik­ro­bi­yo­lo­ji ve Enfek­si­yon Has­ta­lık­la­rı (KLİ­M­İK) Der­ne­ği, Inter­na­ti­onal Soci­ety of Infec­ti­o­us Dise­ases (ISID), Ame­ri­can Soci­ety for Mic­ro­bi­ology (ASM) Infec­ti­o­us Dise­ases Soci­ety of Ame­ri­ca (IDSA), Euro­pe­an Soci­ety of Cli­ni­cal Mic­ro­bi­ology and Infec­ti­o­us Dise­ases (ESC­MID) der­nek­le­ri üye­si­dir. 157 ulu­sal, 166 ulus­la­ra­ra­sı der­gi­ler­de yayın­lan­mış 233 bilim­sel yazı­sı, 458 bil­di­ri­si ve yurt için­de yayın­lan­mış fark­lı kitap­lar­da 71 kitap bölü­mü, 42 kitap edi­tör­lü­ğü bulunmaktadır.Başlıca ilgi alan­la­rı; gram pozi­tif bak­te­ri­ler­de deği­şik anti­bi­yo­tik­le­re direnç meka­niz­ma­la­rı, mole­kü­ler biyo­lo­ji tek­nik­le­ri­nin infek­si­yon has­ta­lık­la­rı tanı­sın­da kul­la­nı­mı ve HIV infeksiyonudur. 

 

Ülke­miz anti­bi­yo­tik diren­cin­de dün­ya­nın en kötü durum­da­ki ülke­le­ri ara­sın­da. Bilinç­siz anti­bi­yo­tik kul­la­nı­mı yüzün­den eli­miz­de az sayı­da direnç­siz anti­bi­yo­tik kal­dı. Tür­ki­ye­’­de anti­bi­yo­tik­le­rin yüz­de 40’ının nez­le, grip gibi viral kay­nak­lı solu­num yolu has­ta­lık­la­rın­da kul­la­nıl­dı­ğı­na dik­kat çeken Hacet­te­pe Üni­ver­si­te­si Tıp Fakül­te­si İnf­eks­iy­on Has­ta­lık­la­rı Öğre­tim Üye­si Prof. Dr. Ser­hat Ünal, Direnç en çok bura­dan kay­nak­la­nı­yor. Ayrı­ca her aile heki­mi anti­bi­yo­tik­le­rin direnç duru­mu­nu bilip buna uygun ilaç seç­me­li” diyor.

Anti­bi­yo­tik deyin­ce ne anla­ma­lı­yız, yan­lış anti­bi­yo­tik kul­la­nı­mı nedir?
Anti­bi­yo­tik dedi­ği­miz zaman sade­ce bak­te­ri­le­ri öldü­ren ya da onla­rın üre­me­si­ni dur­du­ran mad­de­le­ri anlı­yo­ruz. Has­ta­lık yapan sade­ce bak­te­ri­ler değil­dir. Virüs­ler, nez­le­ye, gri­be, AID­S­’e neden olur, Her­pes, Papil­lon, Hepa­tit B, C; bun­lar da virüs­tür. Siz hiç AIDS virü­sü HIV­’i öldür­mek için anti­bi­yo­tik kul­la­nıl­dı­ğı­nı duy­du­nuz mu? Anti­bi­yo­tik­le­rin virüs­le­re hiç­bir etki­si yok­tur. Man­tar­la­ra ve para­zit­le­re de etki­si yok­tur. Anti­bi­yo­tik tüm bu mik­rop­la­rı öldür­mez, sade­ce bak­te­ri­le­ri öldü­rür. Doğal yol­lar­la elde edi­len anti­bi­yo­tik­le­rin yanı sıra bugün labo­ra­tu­var­da yapıl­mış sen­te­tik ilaç­lar da var. Örne­ğin Kino­lon­lar var. İrr­asy­on­el anti­bi­yo­tik kul­la­nı­mı­nın en büyük nede­ni anti­bi­yo­tik­le­ri viral has­ta­lık­la­rın teda­vi­sin­de kul­lan­mak­tır. Bunu hem vatan­daş yapı­yor, hem dok­tor­lar yapıyor.

ATE­Şİ ANTİ­B­İY­O­TİK DEĞİL, PARA­SE­TA­MOL DÜŞÜRÜR
Enfek­si­yon has­ta­lı­ğı genel­lik­le dışa­rı­dan alı­nan bir mik­rop­tan kay­nak­la­nan has­ta­lık­tır. Vücu­du­mu­za bir mik­rop gir­di­ği zaman hemen bir reak­si­yon veri­riz. Bir kav­ga baş­lar ve bu kav­ga­yı kim kaza­nır­sa onun dedi­ği olur. Bura­da belir­le­yi­ci olan mik­ro­bun ne kadar kuv­vet­li oldu­ğu ve kişi­nin immün sis­te­mi­nin ne kadar güç­lü oldu­ğu­dur. Genel­de de bizim immün sis­te­min kırık­lık­la­rı, kır­gın­lık­la­rı daha faz­la yat­kın­lık sağ­la­ya­rak has­ta­lık­la­ra yol açar. Yüz­de 90’ımızın vücu­dun­da tüber­kü­loz var­dır. Hepi­miz Her­pes virü­sü taşı­yo­ruz. İmm­ün sis­te­mi­miz sağ­lam oldu­ğu süre­ce bun­lar has­ta­lık yap­maz. Ne zaman­ki bes­len­me bozuk­lu­ğu, stres, ara­ya giren has­ta­lık­lar, kan­ser teda­vi­si, moral bozuk­lu­ğu ile immün sis­tem zayıf­lar; uçuk ya da tüber­kü­loz orta­ya çıkar. İnf­eks­iy­on has­ta­lı­ğı­nın en önem­li belir­ti­si yük­sek ateş­tir. Ama her yük­sek ate­şe infek­si­yon der­se­niz çuval­lar­sı­nız. Çün­kü ateş vücu­dun yaban­cı pro­te­ine kar­şı ver­di­ği savaş­tır. Bu pro­te­in dışa­rı­dan gelen mik­rop da ola­bi­lir, oto­im­mün sis­tem has­ta­lık­la­rın­da vücu­dun yaban­cı algı­la­dı­ğı ken­di pro­te­ini de ola­bi­lir, kan­ser pro­te­ini de ola­bi­lir. O yüz­den ate­şi görür gör­mez anti­bi­yo­tik bas­mak en büyük sıkın­tı­mız. Anti­bi­yo­ti­ğin tek başı­na ateş düşü­rü­cü bir etki­si yok. Ateş düşü­re­cek­sen Para­se­te­mol kul­la­na­cak­sın. Anti­bi­yo­tik öyle yay­gın hale gel­di ki, hayat boyu Alfa­si­lin kul­la­na­rak yaşa­yan epi­lep­si has­ta­sı, kabız için Alfa­si­lin kul­la­na­nı bile gör­düm. Anti­bi­yo­tik bağır­sak flo­ra­sı­nı boz­du­ğu için ishal yapar, yan etki­si için kul­la­nı­yor amca.
Her yetiş­kin yıl­da 68 kez nez­le geçi­rir, ama bizim has­ta­la­rı­mız her nez­le oldu­ğun­da dok­to­ra gidip anti­bi­yo­tik yaz­ma­sı­nı talep edi­yor, dok­tor yaz­ma­yın­ca da BİM­ER­’e ş ika­yet edi­yor. BİM­ER­’e giden her ş ey de cid­di­ye alı­nı­yor. O zaman dok­tor ne diyor: Han­gi­si­ni isti­yor­sun, yaza­yım?” Yıl­lar­ca böy­ley­di, dev­let de arka­sın­da duramadı.

GEREK­ME­Dİ­KÇE KILI­CI KININ­DAN ÇIKARMAYACAKSIN
Ne yap­ma­lı­yız? Anti­bi­yo­tik ver­di­ği­niz­de bak­te­ri­ler ölür, ölür, ölür; sonun­da bir tane­si ölme­me­yi öğre­nir. O bir tane zaten mese­le. Anın­da mil­yar­ca dağı­lır. Direnç geliş­me­si doğal, her ahval ve şera­it­te hayat­ta kal­mak için yara­tıl­mış bir can­lı­ya Ben seni öldü­re­ce­ğim” diyor­sun. Bu can­lı ile anti­bi­yo­ti­ği ne kadar sık kar­şı­laş­tı­rır­san o kadar kolay direnç kaza­nır. İnf­eks­iy­on has­ta­lık­la­rın­da­ki altın kura­lı her­ke­sin bil­me­si gere­ki­yor: Gerek­me­dik­çe kılı­cı kının­dan çıkar­ma­ya­cak­sın. Ger­çek­ten bak­te­ri­yel enfek­si­yo­nu gös­ter­me­den anti­bi­yo­tik ver­me­ye­cek­sin. Sade­ce direnç geliş­tir­me­si­ne yar­dım­cı olu­yor­sun. E ğer kılı­cı çek­tiy­sen de bütün kafa­la­rı kopar­ta­cak­sın. Bir kolu­nu kopa­rır­san beş kol­la geri gelir. Kafa­yı kopart­mak lazım: Doğ­ru anti­bi­yo­ti­ği, doğ­du dozu, doğ­ru süre­de vere­cek­sin. Has­ta­nın da kesin­lik­le teda­vi­yi yarım bırak­ma­ma­sı ve yazı­lan dozu alma­sı gerekiyor.

Doğ­ru anti­bi­yo­tik nasıl seçilir?
Kül­tür ala­cak­sın. Mik­ro­or­ga­niz­ma­yı ele geçi­rip duyar­lı­lı­ğı­na baka­cak­sın. Ülke­miz­de kül­tü­rü almak da sorun, kül­tü­rü değer­len­di­recek labo­ra­tu­var da sorun. Peki kül­tü­rü ala­ma­dı­ğı­mız durum­da doğ­ru anti­bi­yo­tik vere­mez miyiz? Empi­rik anti­bi­yo­tik teda­vi­siy­le bu müm­kün. Kural şu: Sinü­zit tanı­sı­nı koy­duy­san bunu han­gi mik­rop­lar yapar bile­cek­sin. Bütün dün­ya­da aynı­dır bun­lar. Sinü­zit etken­le­ri, Strep­to­ko­kus Pno­mo­nia, Hemo­fi­lus İnfl­ue­nza ve Mora­xel­la Catarhallis’tir. Ya üçün­den biri var­dır, ya iki­si var­dır, ya da üçü bir­den. Bunu bile­mez­sin ama bu üçü­nü de dik­ka­te almak zorun­da­sın. Hep­si­ni kitap­lar yazar, tah­min ede­bi­lir­si­niz. Son­ra da duyar­lı­lı­ğı­nı bile­cek­sin. Bun­lar ise dün­ya­nın her yerin­de fark­lı­dır. Bun­la­rın direnç duru­mu­nu belir­le­yen fak­tör bu ülke­de han­gi anti­bi­yo­tik­le­rin han­gi sık­lık­ta kul­la­nıl­dı­ğı­dır. Örne­ğin Pnö­mo­kok Peni­ci­lin diren­ci ABD­’­de yüz­de 22, İ span­ya­’­da yüz­de 40, Tür­ki­ye­’­de yüz­de 45. Benim bunu bil­mem lazım. Bura­da sür­ve­yans dev­re­ye giri­yor. Şim­di ben yapı­lan tüm çalış­ma­la­rın aile hekim­le­ri­ne gön­de­ril­me­si için cid­di bir uğraş veri­yo­rum. Üni­ver­si­te­ler, büyük has­ta­ne­ler bun­la­rı çalı­şı­yor. San­ki kül­tür yap­mış gibi olur. Bazı ilaç fir­ma­la­rı da bu çalış­ma­la­rı yapı­yor. Çün­kü sat­tık­la­rı anti­bi­yo­tik­le­rin direnç duru­mu­nu bil­mek zorun­da­lar. Tüm dün­ya­da yapı­lan SOAR diye bir çalış­ma var, biz de katı­lı­yo­ruz. Tür­ki­ye­’­nin deği­şik has­ta­ne­le­rin­den daha önce­ki yıl­lar­da ya da o yıl izo­le edil­miş suş­la­rın duyar­lı­lı­ğı­na bakıyoruz.

Doğ­ru ila­cı seçer­ken sini­züt­te diye­lim üç etke­ne de duyar­lı olma­lı anti­bi­yo­tik. Diye­lim buna uygun 45 adet ilaç var. İlacı neye göre seçe­ce­ğim? Kul­lan­dı­ğın anti­bi­yo­tik ağız­dan aldı­ğın­da kana geç­ti ama sinü­se ne kadar geçi­yor, enfek­si­yon böl­ge­si­ne geç­me ora­nı­na dik­kat ede­ce­ğim. Ora­da etkin kon­sant­ras­yon­la­ra ula­şı­yor mu? Bu far­ma­ko­ki­ne­tik özel­lik­tir. Ver­di­ğim has­ta­ya bu anti­bi­yo­tik uygun mu? Kara­ci­ğer yet­mez­li­ği, böb­rek yet­mez­li­ği, kalp yet­mez­li­ği ola­bi­lir, gebe­lik ola­bi­lir. Has­ta­ya özel durum­la­ra nega­tif etki­si olup olma­dı­ğı­na da baka­ca­ğız. İlac­ın genel yan etki­le­ri­ni göz önün­de bulun­du­ra­ca­ğız. Etki­le­şim de çok önem­li. Top­lum yaş­la­nı­yor, her biri beşer altı­şar ilaç kul­la­nı­yor. Öyle etki­le­şim­ler var ki, çok teh­li­ke­li sonuç­la­rı ola­bi­li­yor. Zor direnç geli­şen anti­bi­yo­tik ter­cih edil­me­li. Ve son ola­rak ucuz olan seçil­me­li. Hat­ta son yıl­lar­da doğa­ya dost olan anti­bi­yo­tik ter­cih ediliyor.

Ted­bir alın­maz­sa enfek­si­yon her yıl 10 mil­yon can alacak!
• Anti­bi­yo­tik­le­rin yan­lış neden­ler­le veya doğ­ru olma­yan biçim­de kul­la­nıl­ma­sı, bak­te­ri­le­rin son­ra­ki ilaç teda­vi­le­ri­ne kar­şı direnç gös­ter­me­si­ne neden olabilir.
•Anti­bi­yo­tik diren­ci, bak­te­ri­le­rin her­han­gi bir anti­bi­yo­ti­ğin var­lı­ğı­na rağ­men üre­ye­bil­me­si ve enfek­si­yon yapabilmesidir.
• Anti­bi­yo­tik­le­re kar­şı direnç geliş­ti­ğin­de, bak­te­ri­le­rin neden oldu­ğu enfek­si­yon­la­rın teda­vi­sin­de bu anti­bi­yo­tik­ler etki­li olamaz.
• Anti­bi­yo­tik diren­ci, küre­sel sağ­lık için en büyük teh­dit­ler­den biri­dir. Her­han­gi bir ülke­de, her­han­gi bir yaş­ta, her­ke­si etki­le­ye­bi­lir. Bu doğal bir süreç­tir ve maale­sef bu bak­te­ri­ler için yeni ilaç­lar mev­cut değildir.

Anti­bi­yo­tik diren­ci­ne neden olan etkenler;
• İlaç kul­la­nı­mın­da özen­siz davranılması
• İlaçl­ar­ın gerek­siz ve aşı­rı kullanımı
• Gerek­me­di­ği hal­de çok­lu ilaç kullanımı
• Süre­si geç­miş ilaç­la­rın kullanılması
• Hekim öne­ri­si dışın­da uygun­suz kişi­sel teda­vi­le­re baş­vu­rul­ma­sı ola­rak özetlenebilir.
• Yeni direnç meka­niz­ma­la­rı­nın orta­ya çıkıp yayıl­ma­sı ile yay­gın enfek­si­yon­la­rı teda­vi etme ş ansı­mız teh­li­ke­ye girer, birey­le­rin ölü­mü ya da engel­li kal­ma­sı ile sonuç­la­nan küre­sel bir sorun oluşturur.
• Enfek­si­yon­lar birin­ci basa­mak ilaç­la­ra direnç­li hale gel­di­ğin­de, daha paha­lı teda­vi­ler kul­la­nıl­mak zorun­da kalınır.
• Has­ta­lık ve teda­vi daha uzun bir süre, genel­lik­le has­ta­ne­ler­de gerçekleştirilir.
• Aile­ler ve top­lum­lar üze­rin­de­ki eko­no­mik yükü artırır.
• Organ nak­li, kan­ser kemo­te­ra­pi­si ve majör cer­ra­hi ope­ras­yon­lar gibi modern tıb­bın başa­rı­la­rı anti­bi­yo­tik diren­ci nede­niy­le teh­li­ke­ye girer.
• Aksi­yo­na geçil­mez­se, 2050 yılı iti­ba­riy­le her yıl enfek­si­yon kay­nak­lı 10 mil­yon ölüm ger­çek­le­şe­bi­le­ce­ği tah­min edilmektedir.

Aşı­rı ve yan­lış anti­bi­yo­tik kul­la­nı­mı­nın önü­ne geçe­rek anti­bi­yo­tik diren­ci­ni önle­mek için;
• Hij­yen koşul­la­rı iyileştirilmeli
• Tarım­da gerek­siz anti­mik­ro­bi­yal ilaç kul­la­nı­mı azaltılmalı
• Bak­te­ri­yel enfek­si­yon­lar ve grip veya rota­vi­rüs gibi viral enfek­si­yon­la­rın bulaş­ma­sı­nı önle­mek için has­ta kişi­ler­le yakın temas­tan kaçınılmalı
• Anti­bi­yo­tik­ler yal­nız hekim reçe­te­si ile kul­la­nıl­ma­lı, teda­vi süre­ci tamam­la­na­na kadar ilaç kul­la­nı­mı bırakılmamalı
• Anti­bi­yo­tik­ler asla baş­ka­la­rıy­la paylaşılmamalı
• Yarı­nın kah­ra­man­la­rı olmak için, doğ­ru ila­cı için…

SOAR (Anti­bi­yo­tik Diren­ci Sür­ve­yans Çalışması)
SOAR çalış­ma­sı Orta Doğu, Latin Ame­ri­ka, Asya-Pasi­fik, Bağım­sız Dev­let­ler Top­lu­lu­ğu ve Doğu Avru­pa böl­ge­le­ri­nin gene­lin­de 15 anti­bi­yo­tik­le, en sık rast­la­nan top­lum köken­li solu­num yolu pato­jen­le­ri­nin duyarlılığını/direncini değer­len­di­ren bir sür­ve­yans çalışmasıdır.
SOAR Tür­ki­ye çalış­ma­sın­da: 14 yıl­dır, 5 ana 4 sate­lit mer­kez­de, çocuk, eriş­kin ve yaş­lı has­ta­lar­dan alı­nan örnek­ler ile üst solu­num yol­la­rın­da en sık görü­len 4 bak­te­ri için Peni­si­lin, Sefa­los­po­rin, Mak­ro­lit, Kino­lon grup­la­rın­dan 14 anti­bi­yo­ti­ğin duyarlılık/direnci değerlendirilmiştir.

Anti­mik­ro­bik direnç ile mücadele
Bir­leş­miş Mil­let­ler büyü­yen anti­mik­ro­bi­yal has­ta­lık­lar konu­su­nu tar­tış­ma­ya hazır­la­nır­ken büyük ilaç şir­ket­le­ri konuy­la ilgi­li ted­bir amaç­lı bir anlaş­ma imzaladı.
13 ilaç fir­ma­sı tara­fın­dan imza­la­nan anlaş­ma kap­sa­mın­da; fir­ma­lar tok­sik atık­la­rın su kay­nak­la­rı­na karış­ma­sı da dahil olmak üze­re anti­bi­yo­tik­le­re direnç geliş­me­si­ne zemin hazır­la­yan anti­bi­yo­tik üre­ti­mi­nin yapıl­dı­ğı fab­ri­ka­lar­dan kay­nak­la­nan kir­li­li­ği engel­le­me konu­sun­da iş bir­li­ği yapacak.
Aynı zaman­da fir­ma­lar, anti­bi­yo­tik­le­rin gerek­siz kul­la­nı­mı­nın bu ilaç­la­ra diren­ce neden olma­sı dola­yı­sıy­la top­lu­mu ve sağ­lık pro­fes­yo­nel­le­ri­ni gerek­siz anti­bi­yo­tik kul­la­nı­mı konu­sun­da bilinç­len­dir­mek üze­re çalış­ma­lar yürütecek.
193 ülke­nin imza­sıy­la yayın­lan­ma­sı bek­le­nen BM bil­di­ri­siy­le anti­bi­yo­tik­le­re direnç­li süper bak­te­ri­ler­le müca­de­le için ayrıl­ma­sı plan­la­nan büt­çe: 800 mil­yon dolar­dan faz­la (yak­la­şık 2,5 mil­yar TL)

İlgili Haberler

Leave a Comment