Depresyon tedavisinde eski ilaçlar tercih edilmeli”

musa tosun
Prof. Dr. Musa TOSUN

Cer­rah­pa­şa Tıp Fakül­te­si Ruh Sağ­lı­ğı ve Has­ta­lık­la­rı Ana Bilim Dalı Öğre­tim Üye­si Prof. Dr. Musa Tosun, dep­res­yon teda­vi­sin­de özel­lik­le genç hekim­le­rin düş­tü­ğü en büyük hata­nın eski ve güve­nir­li­li­ği kanıt­lan­mış ilaç­lar yeri­ne bek­len­me­yen yan etki­le­ri orta­ya çıka­bi­len yeni ilaç­la­rı ter­cih etme­le­ri oldu­ğu­na dik­kat çeki­yor. Tosun, Yaşı ila­cın kusu­ru değil, hat­ta bazen fazi­le­ti­dir “ diyor. 

O AN” GEL­ME­DEN ORTA­YA ÇIKMIYOR

Dep­res­yo­nun neden­le­ri her zaman tar­tış­ma­lı olmuş­tur. Bugün siz bu tar­tış­ma­la­ra nere­den bakıyorsunuz? 

Dep­res­yon­la­rı eski­den reak­tif dep­res­yon­lar ya da endo­jen dep­res­yon­lar ola­rak ayı­ra­bi­lir­dik. Mese­la bir yakı­nın ölü­mün­den son­ra, kişi­nin iflas etme­si sonu­cu orta­ya çıkan dep­res­yo­na reak­tif dep­res­yon denir­di. Bu sade­ce çev­re­sel fak­tör­le­ri, trav­ma­yı dik­ka­te alan bir görüş ve kar­şı­lı­ğın­da 40 kişi­nin anne­si ölü­yor, 39’u dep­res­yo­na gir­mi­yor. Demek ki bir biyo­lo­jik yat­kın­lık da söz konu­su­dur” deni­yor. Şizof­re­ni de biyo­lo­jik, psi­ko­lo­jik sebep­ler, çev­re­sel fak­tör­ler bir ara­ya gelin­ce olur ama bun­lar da yet­mez, bir de o an”ın gel­me­si gere­kir. Bu an nedir, niye gelir? Bunun açık­la­ma­sı çok zor, fel­se­fi bir yak­la­şım gerek­ti­rir. Bir­çok has­ta­mız İki sene önce bir şeyim yok­tu” diye şika­yet eder. San­ki doğuş­tan olma­sı gere­ki­yor­muş gibi. İşte bir an geli­yor, aynı şart­lar, aynı sebep­ler iki sene önce has­ta etme­di­ği kişi­yi o sene has­ta edebiliyor. 

Dep­res­yo­nun mev­sim­ler­le iliş­ki­si hak­kın­da ne diyebiliriz? 

Bazı has­ta­lık­lar mev­sim özel­li­ği gös­te­ri­yor. Şizof­re­ni için de geçer­li­dir bu. Bel­li mev­sim­de doğan­lar­da, bel­li mev­sim­ler­de orta­ya çık­tı­ğı söy­le­nir. Dep­res­yon­lar­la mev­sim­le­rin çok daha yakın bir iliş­ki­si var. Hat­ta bazı dep­res­yon­lar sınıf­la­ma­da mev­sim özel­lik­li dep­res­yon” diye geçer. Mani­nin de mev­sim özel­li­ği ola­bi­lir. Güz mev­si­min­de daha çok dep­res­yo­nun, bahar ayla­rın­da mani­nin orta­ya çık­tı­ğı şek­lin­de yay­gın bir kana­at var ama bu da kesin değil­dir, tam ter­si de ola­bi­lir. Kişi­nin genel­de o mev­sim­de has­ta­lan­ma­sı yüzün­den mev­sim özel­lik­li diyoruz. 

Mev­sim ve ışık üze­rin­den de açık­la­ma­lar yapı­lır. Kas­vet­li hava­la­rın daha çok sıkın­tı orta­ya çıkar­dı­ğı, gün­lük güneş­lik hava­la­rın kişi­de can­lan­ma­ya neden oldu­ğu kabul edi­lir. Bura­da da dene­dik, pek iyi sonuç ala­ma­dık ama güne­şin çok az oldu­ğu ülke­ler­de dep­res­yon tera­pi­sin­de foto­te­ra­pi epey işe yarayabiliyor. 

Dep­res­yo­nun bir virü­se bağ­lı ola­rak orta­ya çık­tı­ğı iddi­ala­rı da var, bu doğ­ru ola­bi­lir mi? 

Virüs teori­sin­de, grip gibi bula­şı­cı bir virüs­ten değil de bün­ye­ye yer­leş­miş bir virü­sün zaman için­de bu has­ta­lı­ğı orta­ya çıka­rıp çıkar­ma­dı­ğın­dan bah­se­di­li­yor. Şu anda şu virüs dep­res­yon yapı­yor diye bir bil­gi yok, ama bilim­sel çalış­ma­lar yapılıyor. 

Çocuk­luk çağı dep­res­yo­nu ile eriş­kin dep­res­yo­nu ara­sın­da nasıl fark­lar var?

Çocuk­luk çağı dep­res­yon­la­rın­da psi­ko­lo­jik fak­tör­le­ri daha çok görü­yo­ruz. Bun­lar bek­le­di­ği sev­gi­yi göre­me­yen, bazen anne­si-baba­sı ayrıl­mış ya da ev için­de mut­suz bir ortam­da yaşa­yan çocuk­lar olu­yor. Çocuk­luk dep­res­yo­nun­da endo­jen olan­lar azdır. Çocuk psi­ki­yat­ris­ti arka­da­şım, çocuk­lar­da bazen yetiş­kin­le­re göre daha yük­sek doz­da ilaç ver­mek gerek­ti­ği­ni söy­le­miş­ti Basi­te alın­ma­ma­sı gere­ki­yor. Çocuk­lar stres­le başa çık­ma­yı bazen büyük­ler­den daha iyi bece­ri­yor­lar, hat­ta anne-baba­la­rı­nı onlar ida­re edi­yor ama bazen de çok kırıl­gan ola­bi­li­yor­lar. Dep­res­yo­nu orta­ya çıka­ran şart­lar orta­dan kal­dı­rı­la­bi­lir­se çocuk­lar teda­vi­ye daha iyi cevap veriyorlar. 

musa tosun-dep-2DOK­TOR, 10 MİLY­AR VER İYİLEŞEYİM”

Eriş­kin dep­res­yon­la­rı­nın tek­rar etme­si nasıl engellenebilir? 

Tek­rar­la­ma­yı önle­yen ilaç­la­rı­mı­za rağ­men zaman zaman önle­ye­me­di­ği­miz olu­yor. Dep­res­yo­nun iyi bir tara­fı var, dep­res­yon atak­lar halin­de geli­yor ve o atak­lar iyi­le­şi­yor çoğu zaman. Sorun tek­rar­la­ma­sın­da. Çok olum­lu örnek­ler de var. Benim her yıl dep­res­yo­na gir­di­ği hal­de 30 yıl­dır has­ta­lan­ma­yan has­tam var. Çün­kü lit­yu­mu hiç bırak­ma­dı. Çok da büyük makam­la­ra yük­sel­di. Başa­rı­lı oldu­ğu­muz gibi başa­rı­sız oldu­ğu­muz has­ta­lar da olu­yor. Zaman zaman fark ede­me­di­ği­niz, gafil avlan­dı­ğı­nız vaka­lar da olu­yor ki bun­lar inti­har­la sonuç­la­na­bi­li­yor. Başa­rı­sız­lı­ğın en önem­li sebep­le­ri has­ta­nın iyi­leş­ti­ği­ni görüp ila­cı bırak­ma­sı ve has­ta eden şart­la­rın tek­rar tek­rar orta­ya çık­ma­sı­dır. Bura­ya aile­si bir has­ta getir­miş­ti, ama kabul etmi­yor­du has­ta oldu­ğu­nu. Israr­la şika­yet­le­ri­ni anlat­ma­sı­nı iste­yin­ce, Dok­tor iyi olma­mı isti­yor­san 10 mil­yar lira ver, hemen iyi ola­ca­ğım” dedi. Bor­cum var, iflas ettim, ezi­li­yo­rum, ken­di­mi suç­lu­yo­rum, insan içi­ne çıka­mı­yo­rum, ben nasıl iyi ola­yım? Hal­bu­ki ilaç onun taham­mül gücü­nü artı­ra­cak, başa çık­ma­sı­nı kolay­laş­tı­ra­cak, sorun­lar­la boğu­şa­bil­me­si­ni sağlayacak. 

Psi­ko­te­ra­pi bu durum­da­ki has­ta­lar­da işe yarar mı?

Psi­ko­te­rap­si dep­res­yon­da lazım ama bir majör dep­res­yon­da sade­ce psi­ko­te­ra­pi has­ta­ya zarar verir. Kişi­nin gücü­nün yet­me­di­ği­ni ondan iste­me­niz sıkın­tı­sı­nı artı­rır. Dola­yı­sıy­la işin elde olma­yan yanı­nın ilaç­la mut­la­ka hal­le­dil­me­si, ilaç­la olmu­yor­sa elekt­ro kon­vi­sif teda­vi kul­la­nıl­ma­sı gerekiyor.

EKT’Yİ ELEŞ­Tİ­RM­EK YAN­LIŞ BİR YAKLAŞIM

Elekt­ro­şok çok da eleş­ti­ri­len bir yön­tem, siz bu eleş­ti­ri­ler hak­kın­da ne düşünüyorsunuz?

Bu yön­tem­le ilgi­li eleş­ti­ri­ler dok­tor­lar­dan da çok geli­yor ama yan­lış bir yak­la­şım. İlaçl­ar­ın hiç işe yara­ma­dı­ğı dep­res­yon­lar var. Bir­kaç EKT yap­tı­ğı­mız­da bu has­ta­lar açı­lı­yor. Çok örne­ği var­dır, has­ta gelir, Bana vakit kay­bet­tir­me­yin Dok­tor, hemen şok yapın” der. Aylar­ca ilaç kul­lan­mış, bir işe yara­ma­mış, bir­kaç seans EKT’den son­ra dep­res­yo­nu geç­miş çok insan var. İnt­ih­ar ris­ki­nin de yük­sek oldu­ğu vaka­lar­da hiç tered­düt edil­me­me­si gere­ken bir teda­vi­dir. İns­anl­ık dışı görül­me­si Guguk Kuşu” gibi film­le­rin hal­ka EKT’yi bir işken­ce ara­cı, ceza gibi gös­ter­me­si yüzün­den. Bel­ki bu amaç­lar­la kul­la­nan­lar olmuş­tır dün­ya­da, biz­de asla olma­dı. Buna rağ­men ben Bakır­köy Ruh ve Sinir Has­ta­lık­la­rı Has­ta­ne­sin­de baş­he­kim­lik yap­tı­ğım dönem­de hak­kı­mız­da böy­le bir rapor yayınladırlar. 

Nasıl bir rapor?

Has­ta­ne­nin bir yet­ki­li­si söz­de diyor­muş ki, Biz EKT’yi anes­te­zi­siz yapı­yo­ruz, anes­te­zi ile yapar­sak kişi yete­rin­ce ceza­lan­dı­rıl­dı­ğı­nı his­se­de­mez ve iyi olmaz.” Bu çok demo­de, yan­lış, hiç­bir bilim­sel teme­li olma­yan bir anla­yış. Bunu söy­le­yen bir dok­tor da yok orta­da. Türkiye’nin Avru­pa Birliği’ne gir­me­si­ni iste­me­yen bazı grup­la­rın o zaman dün­ya­ya yay­dık­la­rı bir ifti­ray­dı bu. Büyük ulus­lar ara­sı med­ya­nı­nın katıl­dı­ğı büyük bir basın top­lan­tı­sı yap­tım. Bunun nere­den çık­tı­ğı­nı anlat­tım. Yıl­lar önce Freud’un, dep­res­yo­nun bilinç­dı­şı suç­lu­luk duy­gu­la­rı­na bir tep­ki oldu­ğu, EKT’nin de bir kişi tara­fın­dan ceza­lan­dı­rıl­ma ola­rak algı­lan­dı­ğı için dep­res­yo­na iyi gel­di­ği şek­lin­de bir iddi­ası olmuş. Bu red­de­di­len bir görüş­tür şu anda. Her­hal­de bunu aldı­lar, bizim has­ta­ne­mi­ze yakış­tır­dı­lar. EKT ile ilgi­li yıl­lar önce yaz­dı­ğım ve bun­la­rı açık­la­dı­ğım bir maka­le­yi de dağıt­tım basın men­sup­la­rı­na, buna rağ­men benim ağzım­dan, Biz EKT’yi anes­te­zi­siz yapı­yo­ruz, çün­kü has­ta­la­rın ceza­lan­dı­rıl­ma­sı lazım” diye haber yaptılar. 

Çok ente­re­san…

Hiç­bir şey de yapa­mı­yor­su­nuz. Tek­zip edi­yor­su­nuz hiç aldır­mı­yor­lar. Öyle duru­yor inter­net­te. Üste­lik ben Bakırköy’de Anes­te­zi ile EKT Uygu­la­ma, Eği­tim ve Araş­tır­ma Merkezi’ni kuran kişiyim. 

Isolated portrait of young woman showing a pillTAN­Sİ­Y­ON­UNA BAK­MAZ­SAN CİDD­İYE ALMIYOR 

Psi­ko­te­ra­pi­de gün­cel yak­la­şım­lar neler? 

Çok faz­la. Has­ta­ya göre seçil­me­li. Bizim öyle has­ta­la­rı­mız var ki, psi­ki­yat­ri uzma­nı onun kal­bi­ni din­le­mez­se, tan­si­yo­nu­na bak­maz­sa, nab­zı­nı say­maz­sa Bana bak­ma­dı” diyor ve ila­cı­nı kul­lan­mı­yor. Psi­ko­te­ra­pi­nin sade­ce konuş­may­la oldu­ğu­nu görün­ce inan­mı­yor, geve­ze­lik ola­rak değer­len­di­ri­yor. Tam ter­si­ne, Tan­si­yo­nu­nu­za bir baka­lım” deyin­ce, Ne gerek var, siz dahi­li­ye­ci misi­niz” diyen de var. Bir de ben şunu yan­lış bulu­yo­rum: Ülke­miz­de bazı psi­ko­log­lar ken­di­ni dok­tor, bazı dok­tor­lar da ken­di­ni psi­ko­log sanıyor. 

Dep­res­yon sıra­sın­da beyin­de neler oldu­ğu­nu artık daha iyi bili­yor muyuz?

Endo­jen dep­res­yon­lar­da beyin­de nörot­rans­mis­yon dedi­ği­miz nöron­lar ara­sın­da ile­ti­mi sağ­la­yan mad­de­le­rin yoğun­lu­ğu­nun azal­ma­sı, yıkı­mı­nın, geri alı­mı­nın art­ma­sı vs. gibi çok çeşit­li açık­la­ma­lar var­dır. Eski­den sade­ce sera­to­nin ve norad­re­na­lin üze­rin­de duru­lur­ken, sade­ce sera­to­nin azal­ma­lı ve norad­re­na­lin azal­ma­lı dep­res­yon şek­lin­de far­ma­ko­lo­jik bir yak­la­şım yapı­lır­ken, zaman­la görül­dü ki, bu kadar basit değil. Resep­tör­le­rin, resep­tör duyar­lı­ğı­nın, baş­ka enzim­le­rin, baş­ka meka­niz­ma­la­rın da ilgi­si var.

İlacı nasıl seçi­yor­su­nuz?

Hekim­li­ğin biraz da sanat tara­fı var­dır. Her şey bil­gi değil. Dep­res­yon­da­ki kişi­nin her şeyi­ne bakıp ila­cı seçi­yo­ruz. Bir has­ta­yı din­ler­ken aklı­mız­dan bir yan­dan ilaç­lar geçi­yor. Çok kilo­lu bir has­ta kar­şı­mı­za otur­du­ğun­da iştah açan­la­rı eli­yo­ruz, çok zayıf biriy­se iştah kapa­ta­cak ila­cı ver­mi­yo­ruz. Yaşı­nı, var­sa baş­ka has­ta­lık­la­rı­nı dik­ka­te alı­yo­ruz. Daha önce dep­res­yon teda­vi­si gör­müş­se ve bir ilaç iyi gel­miş­se birin­ci seçe­nek ola­rak onu seçi­yo­ruz. Bugün, ila­cın beyin­de nere­ye git­ti­ği­ne, nasıl etki­de bulun­du­ğu­na dair araş­tır­ma­lar yapı­lı­yor. Ancak bun­lar henüz uygu­la­ma­ya geç­miş değil. Gele­cek­te görün­tü­le­me yön­tem­le­ri ile doğ­ru ila­cı seç­mek müm­kün olabilir. 

Siz­ce ilaç seçi­lir­ken yapı­lan en önem­li hata­lar neler?

Önce­lik­le benim dik­ka­ti­mi çeken, özel­lik­le genç arka­daş­la­rı­mız, çok etki­li, çok fay­da­lı bazı ilaç­la­rı eski” deyip yaz­mı­yor. Aslın­da yaşı ila­cın kusu­ru değil, hat­ta bazen fazi­le­ti­dir. 5060 yıl­dır dün­ya­nın her yerin­de kul­la­nı­lan bir ila­cın zarar­lı etki­si görül­me­miş ve top­lan­ma­mış­tır diye düşün­me­niz lazım. Çok etkin, çok işe yara­yan ilaç­lar çık­tı dep­res­yon teda­vi­sin­de ama 23 yıl için­de top­la­tıl­dı. Çün­kü insan­la­ra zarar ver­di­ği orta­ya çık­tı. Bazı ilaç­lar çok fay­da­lı gibi görü­nü­yor, göre­vi­ni de iyi yapı­yor ama bir bakı­yor­su­nuz ona­rıl­ma­sı çok zor hasar­lar bıra­kı­yor. Hiç­bir yan etki­si orta­ya çık­ma­mış bir ila­cı eski diye küçüm­se­mek yanlış. 

Psi­ko­te­ra­pi ve ilaç tar­tış­ma­sı ile ilgi­li ne söy­ler­si­niz?

Geçen yıl bir kong­re­de söy­le­miş­tim: En iyi ilaç pla­se­bo­dur, en iyi psi­ko­te­ra­pi ilaç­tır.” İlacı alan kişi Ben bunun­la iyi ola­ca­ğım” diyor­sa bu en iyi psi­ko­te­ra­pi­dir. Eğer bir tav­rı­nız­la has­ta­nın mora­li­ni boz­duy­sa­nız, onu daha karam­sar hale getir­diy­se­niz dün­ya­nın en iyi ila­cı­nı verin işe yara­ma­ya­cak­tır. Psi­ko­te­ra­pi de ilaç da önem­li. Teda­vi kişi­ye göre planlanır. 

İlgili Haberler

Leave a Comment