Alzheimer Hastalığı’nın İlerlemesini Durduracak Aşı Çalışmaları Sürüyor

Geri­at­rik has­ta­lık­lar konu­sun­da dün­ya­nın önde gelen fikir lider­le­rin­den Saint Lois Uni­ver­si­te­si Tıp Fakül­te­si Nöro­lo­ji ve Psi­ki­yat­ri Bölü­mü Öğre­tim Üye­si Prof. Dr. Geor­ge Gross­berg geç­ti­ği­miz ay bir dizi semi­ner ver­mek için Tür­ki­ye­’­ye gel­di. Novar­tis İlaç fir­ma­sı­nın dave­tiy­le 7 ilde Türk nöro­log­lar­la bulu­şan Prof. Dr. Gross­berg, Alz­he­imer Has­ta­lı­ğı­’n­dan korun­ma, tanı­sı ve teda­vi­sin­de­ki en son bilim­sel veri­le­ri pay­laş­tı. İst­anb­ul­’­da Prof. Dr. Murat Emre ve Prof. Dr. Işın Baral Kulak­sı­zoğ­lu­’­nun katıl­dı­ğı bir orga­ni­zas­yon­da bir ara­ya gel­di­ği­miz Prof. Dr. Gross­ber­g­’e soru­la­rı­mı­zı yönelt­tik. Prof. Dr. Gross­berg, Alz­he­ime­r­’­dan korun­mak için ipuç­la­rı verir­ken, teda­vi konu­sun­da da fir­ma­la­rın aşı çalış­ma­la­rı­nın yoğun­luk kazan­dı­ğı­nı ve Tem­muz ayın­da Kana­da­’­da yapı­la­cak Kong­re­’­de sonuç­la­rı­nın açık­la­na­ca­ğı­nı söyledi.

Alz­he­imer teda­vi­sin­de hedef ne olmalıdır?
Teda­vi­de­ki temel hede­fi­miz, müm­kün­se has­ta­lı­ğı engel­le­mek­tir. Eğer bu başa­rı­la­maz­sa müm­kün oldu­ğun­ca erken tanı hedef­le­ni­yor. Alz­he­imer, Tür­ki­ye­’­de de Ame­ri­ka­’­da oldu­ğu gibi olduk­ça geç teş­his edi­li­yor. Şu anda Alz­he­imer için kul­la­nı­lan bütün teda­vi­ler semp­to­ma­tik ve has­ta­lı­ğın iler­le­me­si­ni yavaş­lat­ma­yı amaç­lı­yor. Bir­çok fir­ma Alz­he­ime­r­’ın iler­le­me­si­ni dur­du­ra­cak aşı geliş­tir­me çaba­sın­da. Bu çalış­ma­lar­dan bir tane­si­nin sonuç­la­rı Tem­muz ayın­da Van­co­uve­r­’­de yapı­la­cak olan (AAIC) Ulu­sa­la­ra­ra­sı Alz­he­imer Der­ne­ği Kong­re­si­’n­de yayın­la­na­cak. Bu aşı işe yarar­sa, ilk defa has­ta­lı­ğın sey­ri­ni değiş­ti­re­bi­lecek bir teda­vi­ye kavuş­muş ola­ca­ğız. Bu aşı ami­lo­id cisim­cik­le­ri­ne kar­şı geliş­ti­ril­miş özel bir aşı. Aşı ile ilgi­li kli­nik çalış­ma Ara­lık 2011’de tamam­lan­dı. Şu anda sonuç­la­rın ana­li­zi devam edi­yor. 2000 has­ta­nın dahil edil­di­ği 16 ülke­den deği­şik mer­kez­le­rin katıl­dı­ğı büyük bir çalış­ma. Çalış­ma­da­ki önde gelen mer­kez­ler­den biri de benim için­de bulun­du­ğum mer­kez. Bu aşı­nın ama­cı Alz­he­imer olmuş bir kişi­de has­ta­lı­ğı dur­dur­mak ve prog­res­yo­nu­nu önle­mek. Çoğu aşı has­ta­lık­tan korun­mak için yapı­lır ama Alz­he­ime­r­’­da henüz o nok­ta­ya ula­şa­ma­dık. Bun­dan son­ra­ki aşa­ma Alz­he­ime­r­’­dan korun­mak için aşı geliştirmek.

Alz­he­imer Has­ta­lı­ğı ile ilgi­li gele­cek­te han­gi teda­vi­ler kar­şı­mı­za çıkacak?
Gele­cek­le ilgi­li teda­vi­ler­den bir diğe­ri şu anda bizim kli­ni­ği­miz­de üze­rin­de çalış­tı­ğı­mız, henüz son aşa­ma­sı­na gelin­me­miş olan ama kli­nik çalış­ma­la­rın devam etti­ği int­ra­ve­nöz immüng­lo­bü­lin teda­vi­si. Bu tür bir teda­vi­de int­ra­ve­nöz yol­dan veri­len anti­kor­lar­la has­ta­nın ken­di bağı­şık­lık sis­te­mi­nin güç­len­di­ril­me­si amaç­la­nı­yor. Bu şekil­de sade­ce ami­lo­id­le­re değil, bey­nin diğer bütün pato­lo­jik deği­şim­le­ri­ne kar­şı vücu­dun ken­di bağı­şık­lık sis­te­mi­nin güç­len­di­ril­me­si hedef­le­ni­yor. Bu çok heye­can veri­ci bir geliş­me. Veri­len bu int­ra­ve­nöz teda­vi yar­dı­mı ile bağı­şık­lık sis­te­mi güç­len­di­ri­li­yor. Bu şekil­de hem enfek­si­yon­la­ra hem de Alzhemier’a kar­şı has­ta­nın daha iyi müca­de­le etme­si sağ­la­nı­yor. Ama henüz daha son aşa­ma­la­ra gelin­miş değil.
Bir önem­li kısım da has­ta­la­rın yaşam tar­zın­da deği­şik­lik­le­rin yapıl­ma­sı­dır. Örne­ğin muaye­ne­ha­ne­me has­ta­sıy­la bir­lik­te bir aile gel­di­ği zaman Alz­ha­imer tanı­sı koy­du­ğum­da yakın­la­rı aynı has­ta­lı­ğın ken­di baş­la­rı­na gelip gel­me­ye­ce­ği­ni de öğren­mek isti­yor­lar. Aile­sin­de Alz­he­imer olan­la­rın Alz­he­ime­r­’a yaka­lan­ma­la­rı­nı engel­le­mek ve ris­ki azalt­mak için bazı yaşam tar­zı deği­şik­lik­le­ri­ni sağ­la­ma­la­rı gere­ki­yor. Bun­la­rın ara­sın­da fizik­sel ve men­tal egzer­siz­ler, obe­zi­te­nin engel­len­me­si, kan basın­cı­nın ve kan şeke­ri­nin kont­rol altın­da tutul­ma­sı, siga­ra­nın bıra­kıl­ma­sı ve bütün kar­di­yo­vas­kü­ler risk­le­rin genel ola­rak düşü­rül­me­si yer almak­ta­dır. Bu tarz yaşam tar­zı deği­şik­lik­le­ri­nin yar­dı­mıy­la Alz­he­ime­r­’ı gecik­tir­mek ve geliş­me ris­ki­ni azalt­mak müm­kün olabilir.
Bu ara­da sağ­lık­lı bir diyet de son dere­ce önem­li­dir. Akde­niz mut­fa­ğı takip edil­me­li­dir. Seb­ze, mey­ve, tam tahıl­lı yiye­cek­ler, balık gibi pro­te­in kay­nak­la­rı­nın tüke­til­me­si Alz­he­imer olu­şum ris­ki­ni azalt­mak­ta kötü­leş­me­yi yavaşlatmaktadır.

Den­ge Spo­ru Yapan­lar­da Alz­he­imer Ris­ki Daha Düşük
Prof. Dr. Işın Baral Kulaksızoğlu
Bir yaş­lı­nın dinç, men­tal ola­rak kapa­si­te­si­nin yeter­li oldu­ğu­nu gös­te­ren en önem­li unsur­lar­dan bir tane­si den­ge. Eğer den­ge­ni­zi sağ­la­ya­mı­yor­sa­nız, zihin kapa­si­te­niz düşük, beyaz mad­de­niz daha bozuk Alz­he­imer ris­ki­niz de daha yük­sek olu­yor. O yüz­den düzen­li spor yapan­la­rın den­ge­le­ri daha iyi olu­yor ve onlar Alz­he­ime­rı biraz daha öte­le­miş oluyorlar.

Alz­he­ime­r­’­da erken teş­his­ten kasıt nedir? Han­gi aşa­ma erken teş­his tanım­la­ma­sı içi­ne gir­mek­te­dir. Alz­he­ime­r­’ı erken teş­his etmek müm­kün mü?
Alz­he­imer için en önem­li yaş fak­tö­rü ile­ri yaş. İns­anl­ar ne kadar yaş­la­nır­lar­sa Alz­he­ime­r­’a yaka­lan­ma risk­le­ri o kadar art­mak­ta­dır. Tür­ki­ye­’­de­ki orta­la­ma yaşam bek­len­ti­si 7374 yaş­tır. Kadın­lar­da biraz daha faz­la. Ame­ri­ka­’­da ise bun­dan 5 sene daha faz­la. Erkek­ler orta­la­ma 79 yaşı­na kadar kadın­lar ise 8283 yaşı­na kadar yaşı­yor­lar. Bu da yaş nede­niy­le Ame­ri­ka­’­da daha faz­la Alz­he­imer has­ta­sı bulun­du­ğu anla­mı­na gelmektedir.
Dola­yı­sıy­la erken tanı­dan kas­tet­ti­ği­miz, has­ta­lar için bir eşik yaşın belir­len­me­si ve bu yaşa gelen has­ta­la­rın yıl­lık kont­rol­le­ri için aile hekim­le­ri­ne baş­vur­duk­la­rı zaman rutin muaye­ne­le­ri­nin yanı­sı­ra bel­lek tes­ti­nin yapıl­ma­sı. Bu bel­lek tes­ti­nin yanı­sı­ra has­ta­nın o an yanın­da olan oğlu kızı gibi yakın­la­rıy­la görüş­me yapı­la­rak has­ta­nın zihin­sel faali­yet­le­ri ile ilgi­li soru­lar soru­la­bi­lir. Örne­ğin vücu­dun her yeri­ni kont­rol edi­yo­ruz ama genel­lik­le zihin­sel faali­yet­ler konu­su­nu ihmal edi­yo­ruz. Bunu da ekle­ye­bi­lir­sek, has­ta­la­rı daha erken dönem­de yaka­la­ya­bi­li­riz. Teda­vi­ler has­ta­lı­ğı modi­fi­ye ede­bil­di­ği için, henüz has­ta­lar zihin­sel ola­rak fonk­si­yo­nel iken onla­rı bu teda­vi­ler­le tanış­tı­ra­rak has­ta­lı­ğın daha iler­le­me­si­ni engel­le­ye­rek, has­ta­lı­ğı o aşa­ma­da dur­du­ra­bi­li­riz. Şu anda Ame­ri­ka­’­da ve Tür­ki­ye­’­de durum bir­bi­ri­ne ben­zi­yor. Has­ta­la­ra geç tanı konul­du­ğu için has­ta­la­rın yaşam kali­te­le­ri cid­di ölçü­de bozul­muş olu­yor. Tür­ki­ye­’­de ve Ame­ri­ka­’­da has­ta­la­rın dok­to­ra baş­vur­ma­sı­na neden olan semp­tom­lar ağır­lık­lı ola­rak dav­ra­nış­sal deği­şik­lik­ler olu­yor. Örne­ğin has­ta bir­şey­le­ri kay­bet­me­ye baş­lı­yor ya da aşı­rı sinir­li olu­yor. Dola­yı­sıy­la 70 yaşın­da bu tarz bir tara­ma prog­ra­mı ile düşük risk­li has­ta­la­rı erken aşa­ma­da sap­ta­yıp teda­vi­le­ri uygu­la­ya­bi­li­riz. Eşik yaşın 60 mı, 70 mi yok­sa 75 mi olma­sı gerek­ti­ği konu­sun­da­ki tar­tış­ma­lar sürüyor.

İleri Yaş­la­ra Kadar Uza­nan Zihin­sel Egzer­siz Beyin Fonk­si­yon­la­rı­nı Koruyor
Prof. Dr. Murat Emre
Zihin­sel uya­ran­la­rın ile­ri yaşa kadar aktif kal­ma­sı Alz­he­imer has­ta­lı­ğı­nın ris­ki­ni azal­tı­yor; insan­la­rın yaş­lı­lık­la­rın­da daha iyi zihin­sel kapa­si­te­ye sahip olma­sı­nı da sağ­lı­yor. Bunu hep söy­ler­dik ancak uzun vede­li yapıl­mış bir çalış­ma ile de orta­ya kon­du. Ne kadar çok yaş­lı­lık­ta da süren zihin­sel akti­vi­te gös­te­rir­se­niz Alz­he­ime­r­’a yaka­lan­ma ris­ki­niz o kadar düşer. O neden­le kafa­yı kul­lan­mak için bir sebep daha var.Aşı, Alz­he­imer teda­vi­si­ni nasıl değiş­tir­me­si bekleniyor?
Aşı­nın erken dönem­de işe yara­dı­ğı­nı gös­te­re­bi­lir­sek bu aşa­ma­dan son­ra insan­la­rı belir­li test­ler­le tara­ya­bi­li­riz. Alz­he­imer ris­ki­ni sap­ta­mak elbet­te müm­kün. Beyin omu­ri­lik sıvı­sı alı­na­bi­lir, özel bel­lek test­le­ri yapı­la­bi­lir, beyin ami­lo­id biri­ki­mi­ni gös­te­ren yeni tara­ma yön­tem­le­ri uygu­la­na­bi­lir ama bun­la­rın sonu­cun­da sunu­la­bi­lecek bir şey yok­sa; çok erken dönem­de has­ta­lık daha baş­la­ma­mış­ken teş­his koy­ma­nın bir espi­ri­si de olmaz. Ama eli­ni­ze bir silah geçer­se aşı­nın erken dönem­de ise yara­dı­ğı gös­te­ri­le­bi­lir­se o zaman bizim işi­miz çok erken dönem­de yaka­la­mak için insan­la­rı tara­ma­ya baş­la­mak olur. Yeter ki eli­mi­ze bir silah geç­sin. Şu anda Alz­he­ime­r­’a kar­şı bir­kaç tane aşı üze­rin­de çalı­şı­lı­yor. Pasif aşı­lar var, aktif aşı­lar var, vek­tö­ral aşı­lar var. Aslın­da bir­bi­rin­den çok büyük fark­lı­lık­la­rı yok. İst­anb­ul Üni­ver­si­te­si­’n­de bizim kli­ni­ği­mi­zin için­de bulun­du­ğu ve çok erken dönem has­ta­lar üze­rin­de yürü­tü­len bir çalış­ma var. Bu çok erken dönem has­ta­lar­da yapı­lı­yor. Gross­ber­g­’in söy­le­di­ği çalış­ma çok erken dönem­de­ki has­ta­lar­da yapıl­mı­yor. 45 sene önce aşı çalış­ma­la­rı­na orta dönem has­ta­lar alı­nır­ken şim­di kon­sept değiş­ti. Şim­di artık yeni bul­gu­lar­la kav­ram biraz kay­dı­rıl­dı. Bu aşı işe yarar­sa büyük ola­sı­lık­la çok erken dönem­de müda­ha­le etmek söz konu­su ola­bi­lecek. Şu anda Alz­he­ime­r­’ın ön evre­si diye­bi­le­ce­ği­miz aşa­ma­lar­da çalış­ma­lar yapı­lı­yor. Henüz Alz­he­imer tanı­sı­nın konul­ma­dı­ğı aşa­ma­lar­da. Bizim yap­tı­ğı­mız çalış­ma FAZ 3 çalış­ma­sı ama sanı­rım en az 3 sene sürecek. Çün­kü Alz­he­ime­r­’ın iler­le­me­si yavaş olu­yor. İlerl­em­en­in dur­du­ğu­nu gös­te­re­bil­mek için sanı­rım bir­kaç sene daha sürecek.

Bel­lek tes­ti nedir?
Bel­lek­le ilgi­li basit bir soru bütün prob­le­mi çözer. Bura­da asıl yapıl­ma­sı gere­ken kısa süre­li bel­lek­te ve bil­gi­le­rin geri çağı­rı­lıp çağı­rıl­ma­ma­sın­da bir prob­lem olup olma­dı­ğı­na bak­mak­tır. Bu tarz has­ta­lar genel­lik­le 3040-50 yıl önce­si­ni rahat­lık­la hatır­lar­lar ama bu akşam yeme­ğin­de ne yedi­ği­ni hatır­la­ya­maz­lar. Dola­yı­sıy­la bu tür soru­lar yönel­til­me­li­dir ya da has­ta yakın­la­rı, ebe­veyn­le­ri­nin sürek­li bir­şey­le­ri kay­bet­me­ye baş­la­dı­ğı­nı söy­le­ye­bi­lir. Bir diğer erken uya­rı işa­re­ti ise has­ta­nın para ile ilgi­li hesap­la­rın­da sıkın­tı­lar yaşa­ma­ya baş­la­ma­sı­dır. Önce­le­ri çok düzen­li ola­rak bu işle­ri yürü­tür­ken, son zaman­lar­da bun­la­rın düzen­siz­leş­me­si, hata­lı olma­ya baş­la­ma­sı Alz­he­imer için erken teş­his belirtecidir.

Men­tal egzer­siz nasıl yapıl­ma­lı­dır? Bul­ma­ca çöz­mek, dil öğren­me­ye çalış­mak gibi egzer­siz­ler­den söz edi­lir. Bun­la­rın dışın­da tav­si­ye ede­bi­le­ce­ği egzer­siz­ler var mı?
En önem­li­si kişi­nin tem­bel hare­ket­siz bir insan hali­ne gel­me­me­si­dir. Hem fizik­sel hem de men­tal açı­dan aktif bir insan olup bey­ni sürek­li ola­rak yeni şey­ler öğren­mek­le görev­len­dir­mek hat­ta zor­la­mak gerek­li­dir. Örne­ğin biri size kitap oku­du­ğu­nu mu söy­lü­yor evet oku­ma­ya devam etsin ama bel­ki daha da iyi­si sat­ranç oyna­ma­yı öğren­sin ya da baş­ka bir dil öğren­sin. Mese­la sağ eli­ni kul­la­nan bir kişi ara­da bir sol eli­ni kul­la­na­rak yazı yaz­ma­ya çalı­şa­bi­lir. Böy­le bir şey yapıl­dı­ğın­da beyin­de yeni dev­re­ler, yeni bağ­lan­tı­lar oluş­mak­ta­dır. Bey­ni düzen­li ola­rak bu şekil­de yeni görev­ler öğren­me­ye sevk eder­sek beyin­de yeni bağ­lan­tı­lar olu­şur. Bey­nin Alz­he­imer gibi has­ta­lık­la­ra daha direnç­li olma­sı sağlanabilir.

Bey­ni koru­yan bes­len­me şek­li ya da besin­ler var mı?
Şu anda elde edi­len kanıt­lar şunu gös­te­ri­yor: Makul düzey­de tüke­ti­len alkol alz­he­imer ris­kin­de bir azal­ma sağ­lı­yor. Daha da yeni kanıt­lar gös­te­ri­yor ki, kafe­in tüke­ti­mi de Alz­he­imer ris­kin­de bir azal­ma­ya yol açı­yor. Gün­de 24 fin­can kah­ve makul kabul edi­le­bi­lir. Hiç kafe­in tüket­me­yen kişi­ler­de Alz­he­ime­r­’ın yanı­sı­ra Par­kin­son ve Diya­bet geliş­me ris­ki de art­mak­ta­dır. Bunun altın­da yatan meka­niz­ma bilin­mi­yor ama kafe­in tüke­ten kişi­nin kon­sant­ras­yo­nun­da genel ola­rak bir artış olmak­ta aynı zaman­da bazı kimy­sal deği­şik­lik­ler de mey­da­na gel­mek­te ve bel­ki de bun­lar bey­ni koruyabilmektedir.
20 yıl önce siga­ra­da yer alan niko­tin beyin­de bazı deği­şik­lik­ler yap­tı­ğı için Alz­he­imer ris­ki­ni azal­ta­bi­le­ce­ği savu­nu­lu­yor­du. Ancak niko­ti­nin mer­ke­zi sinir sis­te­mi üze­rin­de­ki bazı olum­lu etki­le­ri yad­sı­na­maz­ken siga­ra içen bir insan Alz­he­imer geliş­ti­recek yaşa gel­me­den akci­ğer kan­se­ri geli­şi­ti­ri­yor ve ölü­yor­lar. Dola­yı­sıy­la bura­dan kesin bir sonuç çıkar­mak müm­kün değil. Şu an iti­ba­ri ile eli­miz­de­ki veri­ler kalp sağ­lı­ğı­na kötü gelen her­şe­yin beyin fonk­si­yon­la­rı için de kötü oldu­ğu­nu söy­le­ye­bi­li­riz. Siga­ra, akci­ğer kan­se­ri, amfi­zem ve KOAH önem­li birer risk faktörü.

Alz­he­imer için risk fak­tö­rü olan her­şey günü­müz­de yoğun ola­rak yaşa­nı­yor. Alz­he­ime­r­’ın daha erken yaş­lar­da görün­me­ye baş­la­dı­ğı­na dair göz­lem­ler var mı?
Alz­he­imer daha erken yaş­lar­da görün­mü­yor. Daha ziya­de dün­ya­nın her yanın­da çalı­şan dok­tor­lar Alz­he­imer tanı­sı konu­sun­da artık daha iyi­ler. Bunun bir isti­na­sı var. Bu da Alz­he­ime­r­’ın aile­sel for­mu. Bu her kuşak­ta genel­lik­le bir kişi­yi etki­li­yor. Bil­di­ği­miz Alz­he­imer tab­lo­sun­dan fark­lı sey­re­di­yor. Has­ta­lar genel­lik­le 30’ların son­la­rın­da, 40’ların baş­la­rın­da bu has­ta­lı­ğı geliş­ti­ri­yor­lar. Erken baş­lan­gıç­lı Alz­he­imer has­ta­lı­ğı olan bir aile­den gelen bir has­tam bu has­ta­lı­ğın tanı­sı­nı 38 yaşın­da aldı. Şu anda 48 yaşın­da ara­dan 10 yıl geç­ti ve yaşam sonu bakım has­ta­ne­sin­de teda­vi görü­yor. İleri semp­tom­la­ra bağ­lı ola­rak kay­be­dil­mek üze­re. Bu has­ta­da­ki gene­tik bir mutas­yon nede­niy­le Alz­he­imer oldu 27 yaşın­da­ki oğlun­da da aynı gene­tik mutas­yon bulu­nu­yor. Bu çocu­ğun da gele­cek­te 10 yıl için­de Alz­he­imer geliş­tir­me ris­ki %100. Bu Alz­he­ime­r­’ın en kötü for­mu. Yani Alz­he­imer has­ta­lı­ğı­nın artık erken yaş­lar­da orta­ya çık­ma­ya baş­la­dı­ğı konu­sun­da bir bil­gi olma­sa da artık çok daha erken dönem­de teş­his edi­li­yor ve teda­vi yapı­la­bi­li­yor. Erken der­ken 5060’lar. Bazı ülke­ler bu konu­da daha iyi­ler ve daha iyi teş­his koya­bi­li­yor­lar. Örne­ğin 65 yaşın­dan genç insan­lar Alz­he­ime­r­’­lı­la­rın sade­ce %5’ini oluş­tu­ru­yor­lar. %95’lik kısım 65 yaşın üze­rin­de. Yaşam bek­len­ti­si­nin ile­ri oldu­ğu Japon­ya­’­da çok sayı­da Alz­he­imer vaka­sı görü­nü­yor ancak Afri­ka gibi orta­la­ma yaşam süre­si­nin düşük oldu­ğu ülke­ler­de Alz­he­ime­r­’a çok sık rastlanmıyor.

 

İlgili Haberler

Leave a Comment